Afgelopen donderdag overleed in Amsterdam op 68-jarige leeftijd de schrijver, dichter, columnist en criticus Gerrit Komrij. Dat leverde de gebruikelijke loftuitingen op, en de gebruikelijke dissident. Volgens Gerry van der List in Elsevier voelde de voormalige dichter des vaderlands zich boven de massa verheven en stelde zijn in vaak briljante formuleringen gestelde cultuurkritiek eigenlijk weinig voor. Zoveel had Komrij niet te zeggen.
Altijd leuk, die Gerry, en altijd tegen de stroom in. De cultuurkritiek van Van der List, dat veel kunstenaars en intellectuelen niet veel verstand hebben van politiek en er maatschappelijk gezien abjecte oordelen op nahouden, is eigenlijk altijd raak en daarom misschien ook iets te gemakkelijk. Van Komrij kun je zeggen dat hij met zijn afkeer van politici, die volgens hem van links tot rechts allemaal oplichters en ladenlichters waren, niet zover afzat van de populisten waar hij juist niet toe wilde behoren. Dat oordeel ontleende Komrij echter niet aan de kroeg, maar aan de kunsten, die zoveel verhevener zijn dan de platte zaken waar politici zich doorgaans mee bezighouden. Het is dus zeker waar dat Komrij zich boven de massa verheven voelde. Maar of hij daarmee ook weinig te zeggen had? Komrij was een van de eersten die van leer trok tegen alle onzin van de protestgeneratie van de jaren zestig, die zich afzette tegen de elites en alles anders zou gaan doen. Hij had meteen al door dat al deze zelfbenoemde wereldverbeteraars, van idealistisch tot pragmatisch, vooral op het pluche uit waren.
Tegenwoordig is dat een gearriveerd inzicht, maar in de jaren dat Komrij ermee kwam, was dat een coming out. De culturele elite die geen elite zijn wilde was vanzelfsprekend links, en dan is het pijnlijk als een briljant woordkunstenaar als Komrij dat spel niet meespeelt. Komrij riep woede op, en werd in de eigen cultuurkringen zelfs van racisme beschuldigd (door professor Teun van Dijk, 'Teun de tekstwetenschapper' volgens Gerrit). Dapper was dat de openlijke homoseksueel Gerrit Komrij niks van festijnen als de Gay Parade moest hebben en het homohuwelijk maar tuttige burgerlijkheid vond. Al deze uitingen van homo-emancipatie, van lolbroek Albert Mol tot lolbroek Paul de Leeuw, waren er vooral op uit om de massa te plezieren en in haar bekrompenheid te bevestigen. Deze opvatting tegen de universele homogeest in komt dicht in de buurt van die van Gerry van der List, die zelf als columnist in de Volkskrant in opspraak kwam toen hij zijn afkeer uitsprak van al die luidruchtige ook door politici bezochte homofestivals en ze een onappetijtelijke vorm van zedenverwildering vond. Van der List gaf toen ook toe moeite te hebben met het kale hoofd van de Rotterdamse professor Pim Fortuyn, die er geen geheim van maakte dark rooms te bezoeken. Dat waren toen, in de paarse jaren negentig, taboedoorbrekende opmerkingen, zoals Komrij met zijn televisiekritieken in de jaren zeventig en scherpe columns in het toen nog liberale NRC Handelsblad ook al flink politiek incorrect kon zijn.
Gerrit Komrij was dus nogal elitair, ook in een tijd dat elite een scheldwoord was. Daar zitten nadelen aan, want het dedain waarmee intellectuelen over de burgerij (het klootjesvolk) oordeelden, was soms tenenkrommend. Maar met het feit dat een schrijver of een kunstenaar zich boven de massa verheven voelt, is volgens mij niks mis. In de negentiende eeuw was er het idee dat algemene vorming door kunst en wetenschap inderdaad tot betere mensen zou leiden. Dat Bildungsideaal bleek in de gewelddadige praktijk van de twintigste eeuw ernstig tegen te vallen, maar uit het feit dat er nogal wat intellectuelen gevallen zijn voor de totalitaire verleiding en andere abjecte ideeën, kan niet de conclusie getrokken worden dat er dan maar niet meer aan volksverheffing moet worden gedaan. Integendeel, al het platte vermaak op de treurbuis, en de knieval die ook gevestigde politici maken voor volkshelden als Jantje Smit, laten zien dat het belangrijk blijft om tegen de hoofdstroom in te gaan. En dat wordt belangrijker naarmate die stroom platvloerser en massaler is, want tegen de massa is iedereen weerloos. Er blijft een onderscheid tussen hoge en lage kunst. Daarom juich ik het toe dat kunstenaars en schrijvers zich boven de massa verheven blijven voelen. Hoe zouden ze anders kunnen scheppen en iets te zeggen kunnen hebben? Dat doen ze altijd als weerspannig individu, door van andere kunstenaars en schrijvers af te wijken, en zich ook af te zetten tegen hun fans en hun apologeten en de populaire media. Ook Van der List gaat net als Komrij graag tegen de heersende modes in. Terecht, daar zijn zij intellectuelen en kunstenaars voor, ook al schieten ze daarbij niet altijd raak en drijven ze soms wel eens iets te gretig op hun eigen roem en succesnummers mee. En dichters, zelfs onze eerste dichter des vaderlands, voelen zich altijd boven het volk verheven. Daar zijn zij dichters voor.
Komrij was een held
Komrij was politiek incorrect op een moment dat het nog gelijk stond met maatschappelijke karakterzelfmoord. Zijn werken, met name zijn essays, hebben een belangrijke rol gespeeld in mijn ontwikkeling. Zonder Komrij zou ik mij waarschijnlijk veel later politiek incorrect geuit hebben.
En natuurlijk zijn dichters verheven, weliswaar niet zo verheven als romantische componisten en heiligen, maar wel degelijk verheven.
Het heeft te maken met de
Het heeft te maken met de goddelijke status die wel bepaalde lieden geven. Ze zijn goden, zoals ook in het Romeinse keizerrijk levende mensen goden werden en vereerd worden. Johan Cruyff, Harry Mulisch, Pim Fortuyn, Gerrit Komrij. Daar komt die arrogantie vandaan. Sommige moeten hun goddelijke status ook weer eens inleveren, J.P.Sartre, Marco Bakker, Patrick Kluyvert., Gerrit Komrij.. Een laatste categorie bereikt nooit goddelijke status, hoe graag ook gewenst en uitgedragen, Patty Brard, Paul de Leeuw en nog wat van dat soort.
Naarmate de mensen niet meer in god geloofde en de kerk vaarwel zeiden, of nog even net deden alsof ze geloofden, een ontwikkeling die in de 18e eeuw begon, in die mate werden kunstenaars (en later voetballers en artiesten) goddelijker. Niks geloven, dat konden de mensen immers ook weer niet. Vandaar. Maar ietsisme wordt ook op den duur saai. Dus dan maar een huistempeltje van je idool inrichten? Gerrit Komrij's portret misschien? Staat vast wel mooi als achtergrond van je altaartje met kaarsen.
@ Monty1
"Sommige moeten hun goddelijke status ook weer eens inleveren, J.P.Sartre, Marco Bakker, Patrick Kluyvert., Gerrit Komrij."
Welke vrouw zou Komrij dood hebben gereden?
@ monty1
Overigens doe ik niet aan Komrij-verering. Maar daarom was hij nog wel een held...
Arrogantie
Niets mis met arrogantie. Ten minste, zolang je dat met talent kan waar maken.
@ Oscar 8 juli 2012,
@ Oscar 8 juli 2012, 21:03
Dus als ik het goed begrijp vond je zijn schrijfsels dusdanig weerzinwekkend, dat je dacht; dat ga ik beter
doen; ik ga mij uiten zoals de politieke elite dat graag hoort. (Over verhevenheid gesproken).
@ Kriskras
Nee hoor, integendeel. Zijn schrijfsels zijn prachtig. En uiten zoals de politieke elite dat graag hoort? U heeft zeker nog nooit een essaybundel van Komrij gelezen.
@ Mas Rob
"Niets mis met arrogantie. Ten minste, zolang je dat met talent kan waar maken."
Dat is dus geen arrogantie. Wat je waar kunt maken is immers geen aanmatiging.
@Oscar 8 juli 2012,
@Oscar 8 juli 2012, 22:21
Gaat het er om of ik het heb gelezen? Zijn schrijfsels, zegt u zelf, waren belangrijk in uw ontwikkeling.
Volgens eigen schrijven bent u tot het inzicht gekomen dat u zich waarschijnlijk politiek incorrect geuit zou hebben als u het niet had gelezen.
Dat is toch wat er staat, hm?
Het is uw goed recht hoor! Echter, ik vind het raar, vreemd en eng.
Als ik voor mezelf spreek kan ik me niet voorstellen tot de conclusie te komen me politiek correct te uiten door het schrijfsel van wie dan ook. Het belet je adequaat te reageren op aktuele oplossingen van vandaag.....en de oplossingen van de gevestigde politiek die steevast onwerkbaar zijn.
Kortom, een buitengewoon merkwaardig standpunt je te conformeren aan de mainstream.
In uw bijdrage van 22:21 wordt dat al genuanceerd. Overigens geheel in tegenspraak met uw bijdrage van 21:03. Dat is overigens geen kritiek hoor, wie z'n mening bij kan stellen in 18 minuten heeft een voorsprong op de rest, mits ingegeven door voortschrijdend inzicht.
@ kriskras
"Volgens eigen schrijven bent u tot het inzicht gekomen dat u zich waarschijnlijk politiek incorrect geuit zou hebben als u het niet had gelezen."
Niet alleen heeft u Komrij niet gelezen, ook mijn reactie heeft u niet gelezen. Althans, niet goed gelezen. Ik schreef dus: Zonder Komrij zou ik mij waarschijnlijk veel later politiek incorrect geuit hebben.
"Als ik voor mezelf spreek kan ik me niet voorstellen tot de conclusie te komen me politiek correct te uiten door het schrijfsel van wie dan ook."
In de jaren '80 en '90, die ik bewust heb meegemaakt, was de politieke correctheid in die mate dat je politiek incorrect uitdrukken in het openbaar not done was. Er waren echter een paar mensen die zich nadrukkelijk politiek incorrect uitdrukten terwijl men er ook nog mee weg kon komen. Gerard en Karel van het Reve, W.F. Hermans en Gerrit Komrij. Zij waren een verademing. Zij schopten tegen de schenen van de linkse goegemeente. Zij stelden de heiligverklaring van etnische minderheden ter discussie. Zij namen openlijk afstand van het socialisme.
"Het belet je adequaat te reageren op aktuele oplossingen van vandaag.....en de oplossingen van de gevestigde politiek die steevast onwerkbaar zijn."
Hoezo zou mij dat beletten adequaat te reageren op aktuele oplossingen van vandaag?
"Kortom, een buitengewoon merkwaardig standpunt je te conformeren aan de mainstream."
Ik conformeer mij helemaal niet aan de mainstream. Het zou kunnen dat u heel erg jong bent of lange tijd in het buitenland heeft gewoond of dat u afkomstig is uit een heel ander circuit, maar ik heb de verstikkende politieke correctheid van de jaren '80 en '90 nog meegemaakt. Ik kom uit een links nest en de gehele omgeving (school, media etc.) was vreselijk links. Totdat ik Reve, Hermans en Komrij las had ik het idee dat ik foute ideeen had en dorst ik niet zeggen dat de rooie keizer geen kleren droeg. Conformisme aan de mainstream? Mijn hele omgeving was links en ik kende geen alternatief voor links. Wat destijds door ging voor rechts, de praatjes van Wiebo van der Lindo (TROS), vond ik banaal.
"In uw bijdrage van 22:21 wordt dat al genuanceerd. Overigens geheel in tegenspraak met uw bijdrage van 21:03."
Wat zou ik nuanceren? Wat zou de tegenspraak zijn? Niets uit mijn reactie van 22:21 is in tegenspraak met mijn reactie van 21:03!
misverstand
Het is niet zo dat dichters zich boven de massa verheven voelen, maar dat de massa meent dat dichters zich boven hen verheven voelen. De massa heeft immers een hekel aan alles wat ze niet begrijpt. Dat is elitair, en elitair is links, krijgt te veel subsidie en dient te worden gladgestreken.
Komrij had daar allemaal maling aan. Die schreef met een scherpe pen - een vlijmscherpe pen soms. Maar zijn oeuvre was breed. Zo breed, dat hij ook vergeten dichtwerken bundelde, die reeds lang verscheiden massa's uit hun hoofd konden opdreunen.
Komrij was nogal elitair. En
Komrij was nogal elitair.
En het huilen en vereren van deze man komt ook alleen maar van de huidige elite.
( en hij was homo, dan heb je je plekje tegenwoordig zowiezo al verdiend)
Komrij
Komrij had op tal van punten gelijk. Neem zijn kritiek op wat hij de "treurbuis" noemde. Had Nederland maar een echte elite! Waren er maar meer als Komrij. De elite die Nederland thans heeft, wordt weerspiegeld door Paul de Leeuw.
@ mijn-idee
Ha! Jouw reactie is een mooie illustratie van de mijne erboven.
Ten eerste de afkeer van "elitair".
Ten tweede het gebrek aan inhoud.
Ten derde, als bonus: de vrijwel onverbloemde homohaat
Ik zou zeggen, mijn-idee: ga zelf maar eens een mooi stukkie of een goed gedicht schrijven.
Over niets maken we onzelf
Over niets maken we onzelf zoveel wijs als over racisme en discriminatie. Op dat terrein vieren verdringingsmechanismen, hypocrisie, en regelrechte casuïstiek hoogtij. Het is, door de knopen waarin we onzelf hebben verward, inmiddels mogelijk met argumenten die niet anders dan discriminerend genoemd kunnen worden de anti-racistische held uit te hangen, anderen onder publieke toejuiching aan de schandpaal te nagelen terwijl men zelf geen haar beter is, en een en hetzelfde racisme naar believen te criminaliseren of te vergoelijken, al naar gelang het politiek, commercieel of ideologisch beter uitkomt.
Het anti-racisme en de strijd tegen discriminatie -ze berusten, omdat men de moeilijke weg van zelfkritiek en de vraag naar wat racisme precies is en waar de ene discriminatie begint om de andere te doen ophouden taboe heeft verklaard, zo'n beetje op een kretenstelsel waaruit naar hartelust mag worden geplunderd. Naar een innerlijke samenhang tussen de kreten wordt niet meer gevraagd. De grondslagen ervan mogen geen moment in twijfel worden getrokkken. Wie over de ijver waarmee anti-racisten zowat alles - drang tot zelfbehoud, wreedheid, sociale afgunst, verschillen in kunde en intelligentie - racisme noemen lacherig doet is zelf eigenlijk al een racist. De nieuwe religie tegen racisme en discriminatie is voor de aanhangers soepel en wendbaar, maar hardvochtig jegens de ongelovigen.
- Gerrit Komrij (Lof der Simpelheid, 1988).
Anno 2012 mag deze tekst mild en vanzelfsprekend overkomen, in 1988, dus nota bene veertien jaar voordat politieke kopstukken en politieke activisten op basis van uitspraken waarin de vrije meningsuiting belangrijker werd gevonden als dat ambigue artikel uit de grondwet en uitspraken gericht tegen opvattingen als die van El Moumni (die Europeanen lager vond staan dan honden en varkens omdat zij de homoseksuelen niet conform de sjaria behandelen) een politicus vergeleken met een nazi, destijds was een dergelijk geschrift niet zomaar vloeken in de Linkse Kerk maar een mokerslag uitdelen. In 1988 was de politieke correctheid en het gemak waarmee mensen van racisme werden beschuldigd, en het gemak om degenen die van racisme werden beschuldigd gelijk te stellen met industriele massamoordenaars, nog veel verstikkender dan vlak na de eeuwwisseling.
Ja, iemand die een dergelijk dergelijk schrijven in 1988 dorst publiceren is een held. Een held die de kastanjes uit het vuur gehaald heeft voor degenen die hem nu een trap na nageven.
politiek incorrect
Zijn gedicht 'De zittende politicus' na de moord op Fortuijn is en blijft een meesterwerk.
De zittende politicus
Hiero. Welke plebejer durft nu Komrij nog elitarisme te verwijten?
De zittende politicus
Hij heeft nog nooit gedanst. Hij kent zijn doel.
Nog nooit is op zijn vale klerkensmoel
Zomaar een lach verschenen, maar die nacht,
Nadat de gek de nar had omgebracht,
Kroop hij zijn bed uit, glimmend van de pret,
En maakte hij onbespied een pirouette.
Dank, dank, riep hij, het monster is geveld.
Hij oefende het woord 'geschokt' voor morgen
En sliep als twintig ossen kunnen slapen.
Straks is hij, voor de camera, vol zorgen.
Natuurlijk is hij zwaar tegen geweld.
Daar klinkt verdomd weer zijn belegen lied.
Hij loopt op straat, ondragelijk rechtschapen,
En ziet nog steeds het echte monster niet.
geschokt
Hier (zie Beukman op 12.27) blijkt ook dat Komrij een dichter was vol dichterlijk populisme. Je kunt veel zeggen van de Kokken, Melkerts en Rosenmöllers, maar op 06/05 waren zij wel degelijk oprecht geschokt. Zo geschokt dat ze op 10/05 verschrikt een zijuitgang namen uit de kerk in Rotterdam (die toen bepaald niet links was).
niet alleen dichters
"80% van de mensen denkt tot de 20% slimsten te behoren"
@ Oscar Barst! U heeft
@ Oscar
Barst! U heeft gelijk! Ik heb inderdaad niet goed gekeken zie ik nu.
Ik kon er met m'n verstand niet bij dat iemand politiek correct zou zijn door de schrijfsels van een ander.
Ten onrechte; ik denk dat m'n ogen al half dicht waren, mea culpa.
?
Ik ben nieuw hier maar even voor de zekerheid: at is hier volgens de meerderheid van de posters nou correct? Politiek correct of politiek onterecht?
@ Kriskras
Ja, dat kan natuurlijk gebeuren.
U las dus waarschijnlijk: Komrij was POLITIEK CORRECT op een moment dat het nog gelijk stond met maatschappelijke karakterzelfmoord. [.....] Zonder Komrij zou ik mij waarschijnlijk veel later POLITIEK CORRECT geuit hebben.
Ja, dat zou een enorme dwaasheid geweest zijn. Zet de prefix 'in' voor 'correct' en er staat iets gans anders.
Nog een paar politiek INcorrecte Komrij-fragmenten:
'Op het parkeerterrein waar mijn bus in Oakland stopt, zijn vorig jaar negentig vrouwen verkracht - dat wil zeggen, aangegeven.' Zijn die vrouwen nu verkracht of aangegeven? Of stond het aantal verkrachte vrouwen op het parkeerterrein aangegeven door de plaatselijke toeristenbond? 'Het zullen er dus zeker drie maal zoveel zijn geweest,' vervolgt Hannes luchtig.
Dus, zeker. Voor een feministe zit de wereld simpel en overzichtelijk in elkaar. Leuk of niet leuk, ziedaar de vraag.
[.......]
Mannelijke lusten en behoeften zijn per definitie iets onuitsprekelijk gruwelijks. Iets ten gunste daarvan doen is hoogverraad. Ten gunste van, ajakkes. Een lul is een bajonet, verder niets, een met hakenkruizen getatoeerde politieknuppel. Ja, ja, knikken vlijtig de Verkade-meisjes. Ze geloven er waarachtig nog in ook. Het maakt alles zo eenvoudig en doorzichtig voor ze. Het was niet eens zo'n grote overgang van kasteelroman naar radicaal-feminisme, vinden ze. De goeden en de slechten zijn nog altijd even herkenbaar.
[........]
Al deze krantenberichten maken het duidelijk: de heilige oorlog is begonnen. De Turken zullen ditmaal niet voor Wenen blijven staan. De westerse wereld zal als een rijpe vrucht in de schoot van het mohammedanisme vallen. Als een beurse, sidderende vrucht.
[........]
Als die Zwolse burgermeester eerst ferme taal over de waarde van 'een pluriforme samenleving', 'de beginselen die daarin gemeengoed zijn' en de noodzaak zich hierbij aan te passen om vervolgens, zodra hij de vriendelijke handreikingen over afmaken, stenigen, onthoofden en van de berg afgooien heeft aangehoord, op de vraag of hij deze niet wat erg discriminerend vindt langs zijn neus weg te antwoorden: 'Ach wel nee. In Nederland kennen we toch ook besturen van particuliere scholen die homoseksuele onderwijzers ontslaan?' - dan vertelt ons dat oneindig veel meer over wat de ware problemen van het racisme zijn: opportunisme, ontvankelijkheid voor intimidatie en onverschilligheid.
[........]
Het racisme is voor anti-racisten een uitkomst. Als het er niet was dan zouden ze het uitvinden. Het is niet meer dan een fictieve boeman voor ze om er anderen mee te dwingen even doodkeurig en benepen te zijn als zij.
Reinaar:
Blijf hier maar een tijdje hangen. Dan kom je er vanzelf achter dat onafhankelijke denkers zoals Komrij altijd een probleem vormen voor kerkgenootschappen zoals de Linkse Kerk of voor DDS.
@RobertLemm
[De elite die Nederland thans heeft, wordt weerspiegeld door Paul de Leeuw]
PdL maakt zijn programma's niet voor de elite maar voor licht verstandelijk gehandicapten en dementerenden. Daarin is hij een vakman.
Dichters voelen zich altijd ...
Oscar, minstens drie keer bedankt.