Leiderschap is keuzes maken. Ook als je géén keuzes maakt, heb je daardoor niet zelden toch een beslissing genomen.
Mijn stuk van gisteren riep bij sommige mensen vragen op, die ik me verplicht voel vandaag te proberen te beantwoorden. Als belangrijkste: welke EU- knopen (hadden) wanneer moeten worden doorgehakt, en wat zou de te kiezen richting moeten worden (dan wel: zijn geweest). Onvermijdelijk kom ik daarbij nog enige elementen van leiderschap tegen die hierin een rol spelen.
Het eerste grote beslissingsmoment
De eerste grote beslissing die de leiders van de Eurozone nalieten te nemen is geweest, dat zij Griekenland in 2009 hadden moeten mededelen, dat een bailout onder de geldende regels van de EU helaas niet mogelijk was. Dat had als meest logische consequentie gehad, dat Griekenland na een default de Eurozone had moeten verlaten. Hierover een paar punten, waarom dit een bijzonder moeilijk besluit was.
a) De eerste Griekse bailout ging om een groot bedrag, maar voor de EU beslist op te brengen. De verontwaardiging in Zuid--Europa was ongetwijfeld enorm geweest, vooral ook in de staten die nu dieper in de problemen zitten dan zij zelf beseften. Vanuit Griekenland was in geval van een dergelijk besluit in 2009 een enorme stroom modder en obstructie te verwachten geweest, en daarmee was de stemming binnen het leiderschap van de EU voor enige jaren behoorlijk verzuurd geweest.
b) Verbonden met punt a, is dat de geldende ideologie binnen de EU-leiding onze leiders niet toestaat te overwegen, dat een politieke unie van de EU-staten - te beginnen met die van de Eurozone - onder de ontstane omstandigheden een rampzalige koers was, een doodlopende weg.
c) Een gevolg van punt b, is dat het exemplarisch krachtig leiderschap had vereist om door te drukken dat men de Grieken aan hun lot zou overlaten. Uit de aard der zaak had een dergelijke koers slechts kunnen worden ingezet door de leider van Frankrijk of Duitsland (theoretisch was ook een coalitie van kleinere landen mogelijk, maar niet realistisch). Dat Frankrijk in de praktijk de kampioen van de zuidelijke EU-landen is, maakte het helemaal een onvoorstelbare actie. Duitsland was niet in een morele positie om zo'n besluit na te streven, alle referenties aan WW II sindsdien illustreren dat.
d) Wat bij punt b en c een grote rol speelt, is dat het leiderschap van de EU collegiaal collectivistisch is. Dat is nooit een situatie waarin het eenvoudig is een koers te kiezen die haaks staat op de tot dan toe gevolgde ideologische aanpak. Dat er objectieve redenen voor zouden zijn is dan vrijwel nooit doorslaggevend.
Als er ook maar de schijn van een keuze is, zal die altijd uitvallen ten faveure van de ideologisch als correct gevoelde koers. Formeel vastgelegde regels breken is in de praktijk makkelijker dan de ongeformuleerde groepsregels binnen de Eurocratische elite.
Onvermijdelijk
Nadat werd besloten tot de eerste Griekse bailout, was wat tot op de dag van vandaag volgde vrijwel onvermijdelijk. Het Eurozone-leiderschap had weinig keus dan met steeds krampachtiger samengeknepen billen te proberen hun eerste beslissing te rechtvaardigen. Let wel: als men in 2010 of 2011 had erkend dat de politiek van bailouts zinloos en te kostbaar was, had men daarmee eveneens erkend, dat het geld voor eerdere bailouts, verloren, weggegooid was. Aangezien democratische politici regelmatig electorale verantwoording af te leggen hebben, is dat nooit een reële optie geweest. Zo werkt de wereld eenvoudig niet - het is een treurige maar onontkoombare conclusie. Dat onze moderne politici een democratie vertegenwoordigen verandert daar niets aan.
Het laatste grote beslissingsmoment
Na tweeënhalf jaar doormodderen naderen we nu in hoog tempo het moment waarop een besluit zal vallen over de toekomst van de Eurozone. Een drietal scenario's.
1) Er komt een fiscale en politieke unie
Ik beschouw dat onder de gegeven omstandigheden als hoogst onrealistisch. En ook onverstandig, aangezien de financiële problematiek niet wordt opgelost door Duitsland voor alles te laten betalen. De moeite die het kost om nu in Griekenland hervormingen en iets van een functionerend belastingstelsel in te voeren. Heel Zuid-Europa lijdt in min of meerdere mate aan dit soort problemen, die niet in een paar jaar op te lossen zijn. In Duitsland beseft men dit uitstekend.
2) De Eurozone begint langzaam te desintegreren.
Dit is een rampscenario, aangezien niemand het proces voldoende in de hand zal kunnen houden, en we na afloop slechts kunnen bekijken wat er over is om een nieuwe toekomst mee te bouwen. Er zullen landen uit de Eurozone verdwijnen die de zaak niet langer kunnen bijbenen. Met als eerste kandidaten Griekenland, Spanje en Portugal (dat ook weer actueel wordt). Anderzijds zal Finland mogelijk tussentijds uitstappen, en wie weet welke kleine landen meer nog een kans op ontsnapping zien. Wat resteert is een soort romp-Eurozone, nog steeds - maar minder extreem - onevenwichtig: Duitsland, Benelux, Italië, Frankrijk, Oostenrijk,met nog wat kleine landenfranje. Monetair en economisch een allegaartje. Welke weerslag dat op de EU zal hebben wil ik niet proberen me voor te stellen, maar vreedzaam zal het er niet aan toe gaan, gesteld al dat de club in zijn geheel behouden blijft.
3) Duitsland verlaat de Eurozone
Dit zal leiderschap vereisen van Angela Merkel. Op dit moment is het nog niet meer dan een zijvariant, al heb ik deze de laatste dagen een paar maal in artikelen - zoals hier in The Economist - zien noemen.
Wat het een zeer zware stap maakt om te zetten, is dat juist Duitsland (en mogelijke partners als Nederland, en Oostenrijk) de zwaarste economische klappen op zullen vangen als dit inderdaad ondernomen zal worden.
- De nieuwe munt zal in waarde omhoog schieten, en daarmee de exportpositie sterk schaden.
- De vorderingen van met name banken op bedrijven in de oude Eurozone blijven in euro's, en deze munt zal onvermijdelijk zeer snel devalueren na een Duits vertrek.
- Voordeel: de staatsschuld zal vanzelf smelten. Duitsland kan zich veroorloven de oude staatsschulden (aangegaan tot het moment van vertrek) te handhaven in euro's, en die munt gaat devalueren (zie hier direct boven).
- Investeringen in het buitenland van bedrijven en pensioenfondsen zullen enorm krimpen. Dit is voornamelijk een optisch gevolg van de directe opwaardering van de eigen munt, maar het eerste jaar zullen bedrijven in heel Duitsland grote verliezen moeten rapporteren - in de nieuwe munt.
Dat de in de eurozone achter blijvende staten er vooral voordeel van zullen ondervinden, betekent nog niet dat het hen blij zal maken. Alle punten die ik hierboven noem gelden ook voor hen, maar dan omgekeerd. Doordat de euro voor hen gehandhaafd blijft, zal er optisch (in euro's gerekend) in deze landen niet heel veel veranderen. Maar veel bedrijven zullen veel goedkoper worden, en dus kwetsbaar voor buitenlandse overnames. Pensioenfondsen houden hetzelfde in kas als nu, maar dat geld is dus wel minder waard. Et cetera.
Merkel is zich de situatie bewust. In ieder geval nu, maar vermoedelijk al eerder. Persoonlijk houd ik het er op, dat men in Duitsland al minstens een half jaar hierover nadenkt. Rond Kerst heb ik er zelf al met mensen over gemaild en ik heb groot vertrouwen in de inventiviteit van de Duitsers.
Ondoorzichtigheid alom.
Wat zou er waar zijn van de hardnekkige en regelmatig opduikende geruchten, dat men in Duitsland al bezig is de Mark te (her) drukken?
Verder zal ik eerlijk zijn: ik besef heel goed , weinig of niets van economie te begrijpen.
Het zou mij een lief ding waard zijn als Nederland los van de EU en de euro zou zijn,
maar ik besef heel wel, dat ook dát waanzinnig veel geld zou kosten..... en véél ellende en armoede zou veroorzaken......maar misschien nét iets minder dan het geval zou zijn als we in de EU en de euro zouden blijven?
Dan komt daar nog bij, dat ik het voor 100% afwijs onder EU-controle te moeten leven.
Het nut van verkiezingen hier, in Nederland, wordt ook steeds onduidelijker,
zolang die vermaledijde EU, waarvoor wij burgers NIET gekozen hebben, zoveel invloed heeft en nog steeds meer krijgt.
Mevrouw Merkel lijkt overigens bepaald niet vies van het baasje-spelen binnen diezelfde EU... binnen heel Europa dus....en we wéten het: macht ( en het streven daarnaar) corrumpeert.
Ik heb er dan ook wat moeite mee om mevrouw Merkel in financiëel opzicht dan weer ineens als een potentiële redder ( redster) te zien.
doormodderen
Ik help het je hopen. Het zou mooi zijn als er een oplossing ontstaat waarbij een ondemocratische unie met een permanente Noord-Zuid overdracht uit het zicht verdwijnt. Opties 2 en 3 betekenen allebei het breken van de deadlock en het (in zekere mate) herstellen van de rol van de democratie, c.q. de wens van de betrokken volkeren.
Toch geloof ik het niet. Alle politici en alle instituties in de betrokken landen hebben zich met huid en haar verbonden aan het Europroject. Er zijn politieke belangen, institutionele belangen, persoonlijke belangen. Bij elkaar een formidabele macht die maximaal afstevent op een politieke en fiscale unie. Duitsland heeft een groot belang bij handhaving van de status quo. Een alleingang zou een totale breuk met het appaiserende recente verleden (sinds WO2) zijn.
Ik verwacht een langzame voortgang richting het verdere integratiemodel. Met economisch in eerste instantie een soort Japan scenario (hebben we nu eigenlijk al) en vervolgens inflatie. Geen prettig vooruitzicht.
Geweldige analyse weer
Geweldige analyse weer Hannibal! Ogenschijnlijk voor de hand liggende keuzes worden niet gemaakt, omdat politici tegen elke prijs willen voorkomen dat het falen van de EU aan ze blijft kleven. Dan krijg je bijvoorbeeld de 'twilight zone' waar D'66 zich in bevindt; zogenaamd tegen nepgeld, maar ondertussen monetair wanbeleid steunen om de EMU te redden.
Het laatste scenario dat je schept, dat zal het worden. Duitsland zal zo lang mogelijk rekkken om zoveel mogelijk belangen veilig te stellen, maar dan tonen ze het leiderschap waarvan iedereen achteraf zal zeggen:" wat goed dat zij zich zo belangeloos opofferen" gezien vanuit de waan van de dag en met het analyse-niveau van de MSM.
De immoraliteit van de Unie
Ons is destijds voorgehouden dat het recht binnen de Unie
door supranationale distantie van een hogere moraliteit zou zijn dan dat van nationale
deelbelangen.
Daardoor kwamen al die internationale verdragen ook tot stand.
Maar nu treedt inversie op: de Europese Unie treedt haar eigen regels met
voeten en vertoont opportunistisch leiderschap.
List en bedrog zijn niet meer te verhullen. De Unie is in haar eigen zwaard gevallen. Kan
iemand ons misschien een visie geven op dit juridische wangedrag, deze
opzichtige immoraliteit, die de vroeger zo vanzelfsprekende legitimatie van de
Unie ondergraaft?
Spannend
Wie zou het uiteindelijk winnen. De boom of de piano?
Kan het zo zijn dat Duitsland
Kan het zo zijn dat Duitsland door bepaalde ontwikkelingen gedwongen wordt een keuze te maken.
12/9 Nederlandse verkiezingen
12/9 Uitspraak constutioneel hof over ESM
oktober beslissing Griekenland
november amerikaanse verkiezingen.
engeland wil referendum over EU.
Het wordt een spannende herfst, voor we mss de eeuwige winter ingaan.
Toen al...
Toen al kon Pim er de vinger al goed opleggen, helaas, 10 jaar verder en deze 2 heren afgeslacht, gaat men vrolijk verder met dit fiasco.
http://www.youtube.com/watch?v=y-VT4sh39RE
2) De Eurozone begint langzaam te desintegreren.
@Hannibal
Het is nogal vaag hoe je dit beschrijft. desintegratie kun je ook positiever omschrijven als differentiatie. Differentiatie van onderdelen van Europees beleid is niet negatief, maar juist strikt noodzakelijk. Vooral als het om monetair beleid gaat. Economisch gezien is de Eurozone al gedesintegreerd als je kijkt naar de structureel groeiende verschillen in concurentievermogen en handelsbalansen. Een gecontroleerde vorm van differnatiatie op monetair niveau heeft dan ook de voorkeur.
Stel nu, dat de Euro als gemeenschappelijke munt blijft bestaan als wettelijk betaalmiddel in alle Euro-landen. Stel nu dat de Euro niet langer meer een 'single currency' of 'eenheidsmunt' is, maar een parrallele munt aan 17 nationale munten in de Eurozone. Dan is er voor toerisme en internationale handel nog steeds het voordeel van de Euro, maar kan het structureel groeiende verschil in concurentievermogens en handelsbalansen van de verschillende landen via de nationale munten gecorrigeerd worden zodat er op dat gebied een stabiele situatie ontstaat die telkens nieuwe crises in de toekomst voorkomt of op zijn minst kan isoleren binnen 1 land ipv de hele Eurozone.
Dat betekent dat de Euro-politici de Euro kunnen redden, door het kenmerk 'eenheidsmunt' en 'single currency' er van af te halen en er 17 nationale munten naast te dulden met 17 nationale en verschillende monetaire beleidsoverwegingen en organen.
Dat is geen ramp, maar mijns insziens de enige vredige en kostenbeperkende oplossing met behoud van democratie in Europa.
Ik ben nog niet helemaal
Ik ben nog niet helemaal tevreden ;)
1) Duitsland betaalt een hoge prijs in ALLE scenario's. Het is voor Duitsland dus meer een vraag welk bedrag men wil betalen voor welk scenario (en Nederland tekent alles). Dit is een politieke keuze, dwz dat een keuze voor het goedkoopste scenario niet perse voor de hand ligt.
2) terugkomend op de leiderschapsvraag van gisteren, om aan te scherpen dat ik alle opties openhoudt, wil ik de mogelijkheid opwerpen dat er ook een groot leider kan opstaan die naar onze mening de verkeerde keuzes gaat maken. Denk aan een Spanjaard die aanhang krijgt onder de 52% werkloze jongeren, die het eten via oorlog gaat roven ipv dat Spanje er voor gaat werken. Een verkeerde keuze kan ook een grote-Duitser zijn die het geldpers aanzetten uitruilt tegen een voor Duitsland gunstige fiscale unie (het Duitse rijk via economische verovering). Misschien kunnen we nog meer scenario's bedenken.
Dingen die vandaag niet realistisch lijken kunnen dat morgen wel zijn. Dat hebben we met het hele EU debacle tot nu toe gezien.
Ik ben nog niet helemaal
Ik ben nog niet helemaal tevreden ;)
1) Duitsland betaalt een hoge prijs in ALLE scenario's. Het is voor Duitsland dus meer een vraag welk bedrag men wil betalen voor welk scenario (en Nederland tekent alles). Dit is een politieke keuze, dwz dat een keuze voor het goedkoopste scenario niet perse voor de hand ligt.
2) terugkomend op de leiderschapsvraag van gisteren, om aan te scherpen dat ik alle opties openhoudt, wil ik de mogelijkheid opwerpen dat er ook een groot leider kan opstaan die naar onze mening de verkeerde keuzes gaat maken. Denk aan een Spanjaard die aanhang krijgt onder de 52% werkloze jongeren, die het eten via oorlog gaat roven ipv dat Spanje er voor gaat werken. Een verkeerde keuze kan ook een grote-Duitser zijn die het geldpers aanzetten uitruilt tegen een voor Duitsland gunstige fiscale unie (het Duitse rijk via economische verovering). Misschien kunnen we nog meer scenario's bedenken.
Dingen die vandaag niet realistisch lijken kunnen dat morgen wel zijn. Dat hebben we met het hele EU debacle tot nu toe gezien.
3 scenario's
1. men moddert verder en pompt jaarlijks miljarden in Griekenland, Spanje. Waarschijnlijk niet lang vol te houden en kans op sterke inflatie. Bezuinigingen in die landen leiden tot opstand en extreme denkbeelden.
2. Griekenland , Spanje mogen drachme's / peseta's drukken om hun ambtenaren te betalen. Geen steun meer. Buitenlandse betalingen bljven in Euro's. Eigen munt devalueert.
3. Duitsland , Nederland .... verlaten de euro, die gaat devalueren.
Voor mijn gevoel heeft 2. de voorkeur. Geen land hoeft dan de eurozone te verlaten.
Overigens ben ik van mening dat "hulp" aan landen als Griekenland, Spanje pervers is. Het zijn westerse landen, die niet door rampen zijn getroffen en waar toegang is tot alle benodigde kennis. Zodat de beste hulp een schop onder hun achterwerk is. Dat de EU wel hulp verleent is het gevolg van hun machtswellust en bureaucratie. Bezigheidstherapie voor ambtenaren.
Zachte heelmeesters maken stinkende wonden
Als men in Brussel serieus was geweest over de euro, had men de eisen van het stabilieitspact moeten afdwingen. Dat betekent dat Duitsland zelf al op de vingers had moeten worden getikt en waarschijnlijk beboet had moeten worden na de griezelige bedragen die de toendertijd socialistische regering in het voormalige Oost-Duitsland heeft geplempt. Men had Griekenland, Ierland en Portugal onmiddelijk de wacht moeten aanzeggen ipv het buigen en breken van de regels zoals we dat nu al een paar jaar meemaken. Men is echter nooit serieus geweest over de euro. Men is serieus over de politieke unie en probeert dientengevolge de monetaire perikelen in politieke munt om te slaan. Dat lijkt te mislukken.
Als Duitsland uitstapt, zal dat het einde van de euro zijn. Een resterende zeuro - die snel in waarde verminderd, gemanaged door een ECB met een balans waar de tranen van in je ogen schieten - is geen scenario waar de zuidelijke landen voor zullen willen kiezen. Ook voor de neuro-landen, waarvan de munt naar alle waarschijnlijkheid in waarde zal stijgen, zal er een overgangssituatie zijn waarin er geen economische records zullen worden gebroken. Dat is echter geen argument om het niet te doen omdat het een zeer tijdelijke situatie is. Het fabeltje dat een sterke munt slecht is voor de export is overigens Keynesiaanse kletskoek. In de overgangssituatie kan dat wellicht even zo zijn, daarna niet meer. Ook heb ik mijn twijfels over de uitspraak dat investeringen in het gedevalueerde Zuiden zullen achterblijven. Het is juist een uitgelezen kans om voor een hele interessante prijs een business daar te starten. Wederom even niet in de overgangssituatie, daarna wel. Dat is namelijk het doel van het laten leeglopen van de kredietbubbel: het kunstmatig opgeblazen prijsniveau moet weer terug naar normale proporties.
Het 'doormodder-scenario' waar nu voor gekozen wordt lijkt te hopen op een economische opleving die er maar niet wil komen omdat de kosten van het doormodderen verhinderen dat de schulden (publiek en privaat) verdwijnen. Het uitblijven van een economisch herstel heeft vervolgens politieke consequenties omdat de netto-ontvangers graag willen blijven ontvangen en de netto-betalers daar genoeg van krijgen wat onvermijdelijk tot een politieke splitsing zal leiden, in casu het uiteenvallen van de eurozone. Tenzij er snel een politieke of meer financiele unie doorheen gedrukt kan worden, bv door het uitgeven van eurobonds. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat dit de variant is waar de meest hardcore eurofanaten voor pleiten, over het algemeen in koor met de netto-ontvangers.
Als Duitsland los gaat, dan
Als Duitsland los gaat, dan moet Nederland ook onmiddelijk los gaan.
Anders gaan we met het schip ten onder.
Verschrikkelijk.
Beste Hannibal, Dank voor je
Beste Hannibal,
Dank voor je zeer goede artikel. Het lijkt er langzamerhand op dat de discussie in Duitsland ongekende wegen inslaat.
Sinds enkele weken valt me op dat in de Duitse kwaliteitspers van rechts tot links (die Welt, FAZ, Süddeutsche e.a.) in toenemende mate zeer kritische artikelen van hoog niveau over de EU/EURO verschijnen. Een fantastisch voorbeeld is het onderstaande artikel van Rainer Hank waarmee de Frankfurter Allgemeine Zeitung vanmorgen opende.
http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/schuldenkrise-der-ausnahmezustand-...
Interessant is de steeds grotere mate van (massale)
instemming/bijval van de lezers, zelfs in relatief linkse kranten als de Sueddeutsche Zeitung.
Het lijkt me een retorische vraag of dit in het Bundeskanzleramt onopgemerkt blijft.
@ Gielah
Dat 'gerucht' over het bij/herdrukken van Duitse marken door Duitsland is een feit: John Enschedé in Haarlem heeft inderdaad, circa 1,5jr geleden overigens al, een forse hoeveelheid Duitse marken gedrukt in opdracht van de Duitse regering.
Aan dat simpele feit alleen kunt u echter weinig conclusies trekken. Dit is louter als voorzorgsmaatregel gedaan, onderdeel van de diverse scenario's die momenteel de rondgang doen. U kunt er hooguit een bevestiging in zien dat een uiteenvallen van de eurozone, danwel een exit van juist een sterk land als Duitsland, een reele mogelijkheid is. Reeler overigens dan een exit van één/enkele zwakkere landen.
@ Erik B.
@ Erik_ B: Hartelijk dank!
Zoals ik al schreef: ik ben bepaald geen deskundige op economisch gebied en ik laat me dus graag een beetje bijscholen.
@ Theefeest
Duitsland en Nederland opereren als sinds jaar en dag samen, ook al lijkt dit soms niet het geval. Nederland is regelmatig ingezet om het (ook) Duitse standpunt te verkondingen, omdat dit standpunt soms van Duitsers niet geaccepteerd zou worden.
Maakt U zich geen zorgen; als enkele sterke landen de euro zullen verlaten, zullen Duitsland en Nederland wederom gezamenlijk optrekken. Er komt géén Nederlandse gulden meer terug; bij dit scenario zal Nederland de Duitse mark als munt gaan voeren.