Gisteren was ik in Rotterdam op de Erasmus Universiteit, bij het afscheidssymposium voor Prof. Dr. S.W. (Wim) Couwenberg als hoofdredacteur van Civis Mundi, het onvolprezen tijdschrift voor politieke filosofie en cultuur. In 1962 stond Couwenberg, van oorsprong staatsrechtgeleerde, aan de basis van dit blad, dat eerst Oost-West heette. Daarin klinkt de oude blokdeling van de Koude Oorlog door.

De katholiek Couwenberg (hij was lid van de KVP) wilde de ideologische scheidslijnen van toen, ook tot uiting komend in het zuilenstelsel dat nog nog overeind stond in Nederland, doorbreken, maar vanuit een democratisch en anti-communistisch standpunt. Dat laatste werd hem door links Nederland, dat in de jaren zestig en zeventig het opinieklimaat steeds meer ging beheersen, kwalijk genomen. Anti-communisme was rechts en rechts was fout, howel Couwenberg juist z'n best deed om met twee ogen, dus ook een links oog, naar de politieke werkelijkheid te kijken. Maar links zag alleen dat rechteroog, en zag dus ook niet dat Couwenberg een van de belangrijkste publieke intellectuelen van Nederland was. In die categorie zaten ook J.A.A. van Doorn en J.L. Heldring. Conservatief zou ik Couwenberg overigens niet willen noemen. Hij was een 'doorbraakdenker', die van de geschiedenis wilde leren, zich losmaakte ('emancipeerde') van gevestigde denkbeelden en ideologieën, en geheel zijn eigen weg ging, soms tegen de tijdgeest in.

Zelf heb ik de eer gehad mijn eerste stuk, 'De finlandisering van West-Europa: resultaat van onbeheersbare krachten?', in 1984 in Civis Mundi gepubliceerd te zien worden. Dat stuk was eerder afgewezen door de Internationale Spectator, waar ze het geloof ik te speculatief vonden. Ik was ook nog maar student. Maar Couwenberg maalde daar niet om, en plaatste het uit verschillende toekomstscenario's opgebouwde stuk meteen. Die finlandisering, waarbij West-Europa net als het toenmalige Finland steeds gevoeliger zou worden voor de buitenlands politieke eisen van de Sovjet-Unie maar haar binnenlandse onafhankelijkheid zou behouden, is door de val van de Berlijnse Muur achterhaald. Maar ik heb door dat stuk wel meer gevoel gekregen voor geopolitieke thesen van die strekking. Misschien dat ik daarom niet zo onder de indruk ben van de 'islamisering van Europa' en spookbeelden als 'Eurabië'. Het communisme was indertijd een veel groter gevaar dan nu de islam en is afgewend. Vandaag de dag weet nauwelijks nog iemand wat onder 'finlandisering' werd verstaan.

Daarmee zijn we terug bij Couwenberg, die juist wel altijd van een groot historisch bewustzijn blijk gaf. Zelf losgeraakt uit de katholieke wereld pleitte hij aanhoudend voor staatsrechtelijke vernieuwing, omdat ons politieke stelsel geen gelijke tred had gehouden met culturele ontwikkelingen als ontzuiling, ontkerkelijking en secularisering. Daarin liep hij soms gelijk op met D'66 (toen nog met komma), al werd hij in 1981 door het progressieve volksdeel in de ban gedaan toen hij het waagde aandacht te vragen voor nationale identiteit en het belang van een bevolkingspolitiek. Dat was not done en links Nederland plaatste hem toen in de hoek van Hans Janmaat. Couwenberg zou een enge nationalist zijn, en zelfs een racist. En dat terwijl Couwenberg juist een pleitbezorger was van onbevangen denken, zonder vooringenomenheid of stereotypen, en altijd de Europese Idee was toegedaan. Elk triomfalisme was hem vreemd. Zo constateert hij zonder genoegen dat links sinds het einde van de Koude Oorlog geen verhaal meer heeft, maar waarschuwt hij ook voor de bedenkelijke kanten van het 'neoliberalisme' dat sindsdien de toon zet en geen rem meer heeft. Op dat punt zou hij sinds de financiële crisis van 2008 zijn gelijk kunnen halen, maar Couwenberg is helemaal niet zo in zijn gelijk geïnteresseerd en wil veel meer de zaken van meerdere kanten bezien.

Ik was het lang niet altijd met hem eens, maar dat geeft bij hem helemaal niet. Ik geloof niet zo in staatsrechtelijke vernieuwingen. Ik denk zelf dat het Nederlandse bestel de cultuuromwentelingen van de jaren zestig redelijk goed heeft opgevangen en eerder gebukt gaat onder een gebrek aan discipline en een gezagsvacuüm door het ontbreken van goede regenten die niet met elke mode of hype meegaan. Vergeleken met andere stelsels in Europa staat het Nederlanse stelsel juist zeer open voor politieke inbrekers en registreert het door zijn representatieve karakter redelijk adequaat wat er onder de bevolking leeft (al zijn er altijd momenten van grote kortsluiting, zoals in 2002). Waar anders zou een nieuwe partij als de LPF in de regering hebben kunnen komen? En het grote probleem van nu, de kloof tussen hoger geschoolden en lager geschoolden die zich niet meer serieus genomen voelen, laat zich waarschijnlijk niet wegnemen door directere vormen van democratie. De opkomst van nieuwe partijen, als Leefbaar Nederland met lokale varianten als Leefbaar Utrecht, Leefbaar Hilversum en de Stadspartij in Rotterdam (waar Couwenberg zeer sympathiek tegenover stond), hebben de democratie verlevendigd, maar vonden ook plaats binnen het bestaande systeem.

Couwenberg was ook een van de eersten met kritiek op Israël, dat hij als laatste manifestatie van het Europese kolonialisme ziet. Ik denk dat hij daar te eurocentrisch is, en te weinig oog heeft voor de veiligheidheidsdilemma's van de joodse staat, die in een vijandige omgeving leeft, binnen een Arabische wereld die zichzelf nog steeds niet behoorlijk weet te besturen en zichzelf nog onvoldoende uit zijn slachtofferrol heeft bevrijd. Maar wat zeer voor Couwenberg pleitte, was dat hij zijn standpunten altijd binnen een historisch perspectief plaatste en wars was van effectbejag, in de trant van 'kijk mij eens tegendraads en gedurfd zijn'. Couwenberg kon tegendraads zijn, maar nooit met de bedoeling tot provoceren. Met al zijn eruditie nam hij gewoon alle partijen serieus en beoordeelde die op hun merites zoals hij die zag. Dat is heel zeldzaam, veel zeldzamer dan je misschien zou denken, en een bewijs van totale onbekrompenheid.

Daarom was het mooi dat op zijn afscheidssymposium mensen van alle gezindten aanwezig waren, van Prosper Ego van het Oud Strijders Legioen tot oud-CPN'er Meindert Fennema en Dick Pels, directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks (beiden sprekers). Sprekers waren ook Paul Cliteur en de DDS-medewerkers Mat Herben en Joost Niemöller. Er was zelfs een minister uitgerukt, Gert Leers van Immigratie- en Integratiezaken, om Couwenberg eer te bewijzen. De afwezigen, onder wie de arabist Hans Jansen, die zou spreken maar zijn vliegtuig in Kopenhagen niet haalde, hebben dus wat gemist. Eén stokpaardje van Couwenberg bleef onbesproken. Dat was de Benelux, en zijn belangstelling voor de Vlaamse zaak en het lot van zes miljoen Nederlandstaligen buiten onze landsgrens. Jammer, want de denigrerende manier waarop juist in conservatieve kringen wordt gesproken over Belgische politici van formaat als Herman Van Rompuy en Guy Verhofstadt (ook Frits Bolkestein en onze eigen nederbelg Derk-Jan Eppink zijn daar niet vies van) was een beschouwing waard geweest. Maar je kunt op zo'n dag niet alles hebben. Wim Couwenberg was en is een te veelzijdig denker om op één symposium recht te doen.