Klik hier als u meer wilt lezen over ons privacybeleid en gebruik van cookies.

(Niet meer tonen)

Het sneue leven van Anton Mussert

Geplaatst door Ferdi de Lange op 6 maart, 2013 - 07:00

Via een ‘persoonlijke geschiedenis’ vertelt Bert Bukman op geraffineerde wijze het levensverhaal van de bekendste landverrader uit de Nederlandse geschiedenis: Anton Mussert (1894-1946). 

De naam Anton Mussert is voor weinig Nederlanders onbekend en staat synoniem voor landverraad. Toch zal de kans groot zijn dat bij het horen van de naam Mussert wordt gedacht aan de NSB en de Tweede Wereldoorlog, maar dat de kennis over Mussert verder stokt. Bert Bukman voorziet op uitstekende wijze in deze lacune met Anton. Mussert en de NSB: opkomst en ondergang van een populist.

Wie meent met Anton een ‘gewoon’ historisch boek in handen te nemen, heeft het mis. Bukman heeft, althans volgens de achterflap van het boek, een ‘persoonlijke geschiedenis’ geschreven van het leven van Mussert. Dit heeft hij gedaan door het gebaande pad van de historische non-fictie te verlaten door een roman te schrijven over het leven van Mussert zonder te romantiseren. Daarbij baseert Bukman zich op de feiten van Mussert’s leven en maakt gebruik van tal van bronnen zoals briefwisselingen en speeches.

Bukmans Anton is nadrukkelijk geen historische roman zoals I, Claudius van Robert Graves waarbij een aantal basale feiten aanleiding zijn voor een literaire roman over het leven van de Romeinse keizer Claudius. Noch is het een boek in de lijn van Thomas Ross waarbij feit en (vermeende feitelijke) fictie worden samengebald in een avontuurlijke roman. Bukman tracht een getrouw beeld te geven van het leven van Mussert waarbij de dialogen in het boek het verzinsel van Bukman zijn, maar hij (aldus zijn verantwoording van het boek) meent dat de portee van dialogen wel in lijn is met de feitelijkheid van de daadwerkelijke gebeurtenissen. Dit is natuurlijk een slippery slope aangezien Anton Mussert al lang en breed dood is en er dus geen echt bewijs is hiervoor.

Want Anton Mussert is op 7 mei 1946 ter dood gebracht na de veroordeling door het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag vanwege ‘hulpverlening aan de vijand, een aanslag op de grondwettige regering en een poging Nederland onder vreemde heerschappij te brengen’. Als landverrader is Mussert zijn dood tegemoet gegaan en dat is het beeld dat voor altijd met Mussert verbonden blijft.

In Anton wordt de levensloop van Mussert nauwgezet gevolgd. Opgroeiend in een redelijk welvarend lerarenmilieu in een gezin dat na de dood van de kostwinnende vader het moeilijker krijgt maar toch Anton in de gelegenheid stelt om in Delft te studeren. Als ir. A.A. Mussert maakt hij carrière als hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat van Utrecht, trouwt met zijn tante en raakt teleurgesteld in de Nederlandse parlementaire democratie. Alvorens de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) op te richten voert hij buitenparlementaire actie via het Nationaal Comité van Actie tegen het ontwerp-verdrag met België waarbij het verdrag ten faveure van de Antwerpse haven door toedoen van Mussert c.s. in de Eerste Kamer een Waterloo vond en het aftreden betekende van jonkheer Van Karnebeek, minister van Buitenlandse Zaken.

Geïnspireerd door Hitlers NSDAP richt Mussert de NSB op waarvan hij de eerst en enige Algemeen Leider zou zijn. Bukman vertelt het verval van Mussert met verve en schetst een beeld van een intelligente doch ietwat sneue leider van een beweging die haar ambities nooit waar heeft kunnen maken. Mussert’s droom van een Groot-Nederland al dan niet als onderdeel van het Derde Rijk is nooit een serieuze optie geweest. En hoewel hij welwillend is ontvangen door zowel Mussolini en zijn grote voorbeeld Hitler is hij nooit meer dan een schaamlap geweest voor de As-mogendheden. Daar doet de Hitler aan Mussert toevertrouwde (en machteloze) titel van Leider van het Nederlandse Volk helemaal niets aan af. Anton geeft ook goed inzicht in de radicalisering van de NSB die eerder ondanks dan dankzij Mussert plaats vond. Bukman maakt het volstrekt duidelijk dat Mussert meewaaide met de Duitse winden, maar dat het antisemitisme, facisme en wens tot eenwording met het Derde Rijk, vanuit Duits perspectief, in betere handen was bij lieden als Meinoud Rost van Tonningen. Het echte electorale succes bleef voor de NSB, in tegenstelling tot de NSDAP, uit. De NSB is nooit verder gekomen dan acht procent van de stemmen tijdens de eerste verkiezingen waar de NSB aan deelname: de Provinciale Statenverkiezingen van 1935. 

Dit alles verklaart ook waarom Mussert er schijnbaar zelf van overtuigd was dat hij geen landverrader was. Immers: hij stond voor een zelfstandige Nederlandse staat binnen de Groot-Nederlandse gedachte. Men kon hem daarom ‘slechts’ hoogverraad tegen de Nederlandse regering en parlementaire democratie verwijten. Overigens nog steeds genoeg aanleiding voor de straf die hij na de Tweede Wereldoorlog ontving.

Het is Bukman overigens niet goed gelukt om aan te geven waarom ondanks alle krachten die zich tegen Mussert keerden deze ietwat sneue en parmantige quasi-leider eigenlijk, op één couppoging na, zonder al te veel problemen aan de macht bleef en door de Duitsers zo werd getolereerd. Misschien ligt het antwoord juist wel besloten in de betekenisloosheid van Mussert in de ogen van Hitler en zijn trawanten. Een rol die niet ver afstaat van de hofnar. 

Bukman is zonder meer geslaagd in het schrijven van een zeer leesbare ‘persoonlijke geschiedenis’ die een licht werpt op één van de meest verachtelijke figuren uit de vaderlandse geschiedenis. Alleen daarom al is het meer dan de moeite waard om dit boek aan te schaffen en je te verbazen hoe een miezerig mannetje Adolf Hitler de titel van Leider van het Nederlandse Volk ontfutselt.

Lees hier het cultuurblog van Ferdi de Lange

Reacties

R.Sorensen op 6 maart, 2013 - 09:31

Populist : tendentieus anachronisme

De term populist wordt te pas, maar vooral te onpas gebruikt.

Daarbij is het toepassen van de (dis)kwalificatie "populist" op Mussert een ergerlijk anachronisme.

De politicologen zijn er niet echt in geslaagd een passende definitie van het begrip populisme te vinden.

Voornaamste kenmerken zijn (lijken):  a. Ze zien het volk als een ondeelbare eenheid.

b. Ze vertzetten zich tegen het establishment c.q. de elite.

Mussert verdeelde het volk in "goede" en "slechte elementen"

Verder heeft hij zijn levenlang getracht onderdeel te worden van het establishment en zich altijd laten voorstaan op zijn titel en carrière als onderdeel van het estabilshment.

Dat gold  ook voor zijn adelijke en academische medestanders die - als onderdeel van het establishment - vooraanstaande functies binnen zijn partij (beweging) kregen. 

De term populist zou - ondanks dat het dus in deze contekst een anachronisme is - veel beter van toepassing zijn op Domela Nieuwenhuis en Troelstra. Niet bepaald personen waar Mussert veel mee op had!

Mussert  avant la lettre populist noemen is dus onjuist en waarschijnlijk een poging van de auteur om zijn boek beter te laten verkopen en/of politiek correct over te komen.

shrimpocat op 6 maart, 2013 - 09:49

Het gebruik van het woord

Het gebruik van het woord 'populist' diskwalificeert zowel het boek als de schrijver.

Wim op 6 maart, 2013 - 10:55

Ik heb niet veel op met dit

Ik heb niet veel op met dit soort quasi-geschiedschrijving, geef mij maar de feiten voor zover die bekend zijn. Wie meer wil weten over het leven van Mussert kan ook gewoon de biografie van Jan Meyers ("Musset, een politiek leven") lezen, zonder de opsmuk van verzonnen dialogen, die kan ik ook wel zelf bedenken.

Wat me ook opvalt, is hoe Mussert nog steeds gedemoniseerd wordt ("een van de meest verachtelijke figuren uit de vaderlandse geschiedenis"). Natuurlijk was hij fout, al was het alleen maar omdat hij zich niet genoeg verzet heeft tegen de radicalisering binnen zijn eigen partij, maar hij werd min of meer de icoon van het "landverraad", terwijl minstens net zo dubieuze figuren als prins Bernhard zichzelf op handige wijze tot verzetshelden wisten te bombarderen.

Als we nu exact dezelfde criteria zouden aanleggen als die werden gebruikt om Mussert ter dood te veroordelen, dan zouden we kogels te kort komen om iedereen te executeren. Als er iets populistisch is geweest, dan is het wel de doodstraf die tegen Mussert werd geëist. Het o zo heldhaftige volk, dat natuurlijk massaal in verzet was geweest, wilde zich op iemand wreken, en wie was daarvoor meer geschikt dan het symbool voor landverraad, Mussert?

D. G. Neree op 6 maart, 2013 - 12:46

@Wim, inderdaad had de hele

@Wim, inderdaad had de hele regering inclusief het staatshoofd, de koning(in) aangeklaagd moeten worden, vanwege hun massale vlucht in een tijd dat Nederland aangevallen werd.

Wat zijn dat voor koningen en regeringen, die alleen willen heersen tijdens mooi weer?

De eed die de toenmalige Koningin had gezworen, bestond eruit, dat zij het Nederlandse Volk 'met al haar middelen' zou beschermen. Maar in 1945 was ze nog net zo stinkend rijk als in 1939. Welke middelen heeft zij gebruikt, buiten het spuien van gebakken lucht voor een BBC-microfoon?

Joojootje op 6 maart, 2013 - 13:02

Populist hoezo?

Even mijn gedachten laten gaan over wat waarschijnlijk het
doel van de schrijver is met het gebruik van het woord populist.

Mussert is een populist

Mussert is NSB

Mussert is een landverrader.

Populisten en ieder die voor populist worden uitgemaakt zijn
dus NSB-ers annex landverraders mensen waar je niet mee mag praten omgaan of
als vrienden mag hebben

Meneer de schrijver wat vindt u van de heer Wilders is dat
ook een populist.

Doe zomaar een gedachte spelletje hoor kan het natuurlijk
ook helemaal fout zien natuurlijk

Niehielist op 6 maart, 2013 - 13:51

Elke democratisch gekozen

Elke democratisch gekozen politicus is een populist. Dus het woord populist slaat nergens op.

Wilders is netzo goed een populist als Marijnissen of als Rutte.

Tiemen Veenstra op 6 maart, 2013 - 16:12

Mussert was een idealist.

Mussert was geen populist maar een idealist. Zijn droom van Nederland als onderdeel van een Groot Diets Rijk is het spiegelbeeld van die van de multiculti wereldverbeteraars. Dat zulke collectivistische visioenen borg staan voor veel ellende is een les die blijkbaar niet geleerd wordt.    

dezer op 6 maart, 2013 - 16:16

Mussert

zo lang onze geschiedenis via openbare archieven verdwijnt in koninhklijke archieven , die voor niemand inzichtelijk zijn ,zal nooit de waarheid over de periode vlak voor,tijdens, en na de tweede wereld oorlog boven water komen .De enige hoop die ik persoonlijk koester , is dat we ooit het volle schandaal te weten zullen komen uit de Amerikaanse archieven over die periode , maar aangezien de banden met de VS nogal sterk zijn ,  zullen we het werkelijke verhaal wel nooit te weten komen.Als je bijvoorbeeld de joden vervolging  in Nederland , en de aantallen slachtoffers onder deze Nederlanders , vergelijkt met landen waar de koninhklijke familie niet gevlucht is , Belgie en Denemarken , dan spreken de cifers boekdelen.

Ik heb zelf afgelopen maanden bijna alle lectuur gelezen over Nederlanders in de ss, in deze boeken krijg je een goed beeld over Mussert , en hoe de verhoudingen liepen tussen de n.s.b. en de ss en hun leiding gevende personen.

François op 7 maart, 2013 - 09:21

Duimzuigertje of smeerwerkje?

Duimzuigertje of smeerwerkje? Gezien de historische werkelijkheid versus de ondertitel én de inhoud van recensie, gok ik op allebei.

Princenvlag op 8 maart, 2013 - 12:28

Mussert in het rijtje van Gebr. de Witt en Van Oldenbarneveldt

Mussert is een product van zijn tijd met revolutionaire politieke stromingen ter linker en ter rechterzijde in Rusland en Duitsland waarvan de uitkomst was een vreselijke herhaling van WO I. 

Hij is derhalve zowel dader als slachtoffer en is een kopje kleiner gemaakt door de Oranje elites, zoals de Gebr. de Witt en Van Oldenbarneveldt.  Mussert was net zoals Sukarno in ons Indië het boegbeeld van Fout!

© 2009 - heden Dagelijkse Standaard. Alle rechten voorbehouden.