Zelfs het mensenrechtencollege kraakt de nieuwe spionagewet van Yeşilgöz: hacken zonder toets vooraf en toezicht dat door ministers kan worden uitgezet

Wie de bevindingen van het College voor de Rechten van de Mens doorleest, ziet hoe de Haagse surveillancestaat stap voor stap elke vervelende drempel voor zichzelf weghaalt. De ministeries die aan het wetsvoorstel werkten, vroegen het College om advies over de plannen. Het oordeel dat woensdag naar buiten kwam, leest als een regelrechte aanklacht tegen een overheid die haar eigen geheime diensten een steeds grotere vrijbrief geeft ten koste van de burger.

"Met een beroep op meer slagkracht en minder administratieve lasten vermindert de regering op verschillende punten verplichte voorafgaande toestemmingen", waarschuwt het College. Dat klinkt in ambtelijk jargon misschien als het schrappen van een paar formulieren, maar in de praktijk raakt het de kern van je persoonlijke vrijheid. "Zo kunnen computers en smartphones van mensen gehackt worden zonder onafhankelijke toets vooraf", aldus het instituut.

Denk daar eens even over na. Waar een onafhankelijke toezichthouder normaal gesproken eerst moet meekijken voordat de staat stiekem inbreekt op jouw telefoon of laptop — waar je privéberichten, je foto's, je medische gegevens en je financiële administratie op staan — vindt het kabinet van D66, VVD en CDA zo'n controle vooraf blijkbaar maar hinderlijke bureaucratie. Eerst inbreken op het apparaat van de burger, en dan zien we achteraf wel een keertje of het eigenlijk wel mocht.

En juist bij het heimelijk binnendringen van een smartphone of computer is een toets achteraf voor het slachtoffer waardeloos. Als de inlichtingendienst eenmaal je volledige digitale leven heeft leeggetrokken, kun je die geschonden privacy niet meer ongedaan maken met een kritische voetnoot in een jaarrapport twee jaar later.

Alsof het schrappen van de voorafgaande toets bij het hacken van computers en smartphones nog niet ver genoeg gaat, introduceert het wetsvoorstel nóg een maas in het net. "Ook schaft deze wet de verplichte toets vooraf bij inzet van bevoegdheden af als organisaties of mensen kunnen zijn aangewezen als ‘evidente tegenstanders’", constateert het College voor de Rechten van de Mens.

Wie bepaalt er straks wie of wat onder die rekbare categorie valt? In de toelichting klinkt het natuurlijk altijd alsof zulke zware middelen uitsluitend bedoeld zijn voor vijandige buitenlandse mogendheden of terroristen. Maar we hebben de afgelopen jaren in Nederland keer op keer gezien hoe snel bevoegdheden en definities oprekken zodra de overheid eenmaal een nieuw machtsmiddel in handen heeft. Kijk alleen al naar de manier waarop banken onder druk van de staat miljoenen gewone klanten binnenstebuiten keren onder de vlag van witwasbestrijding, een controlecircus waarvan zelfs de Algemene Rekenkamer onlangs vaststelde dat vrijwel niemand weet wat het eigenlijk oplevert.

Die zorg is des te groter omdat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten zich in Nederland allang niet meer beperken tot het opsporen van bommenleggers of Russische spionnen, maar zich steeds nadrukkelijker mengen in het binnenlandse politieke en maatschappelijke debat. Op 22 september publiceerden de AIVD en de NCTV nog het gezamenlijke rapport "Achter de façade", waarin werd gewaarschuwd voor wat de diensten "strategische normalisering vanuit de rechts-extremistische beweging" noemen.

Zoals Forum voor Democratie destijds scherp aankaartte, worden in dat rapport volstrekt gangbare conservatieve opvattingen over tradities, man-vrouwverhoudingen en kritiek op het diversiteitsbeleid opgevoerd als aanknopingspunten voor extremisten. De diensten schreven zelfs dat het "van groot belang" is dat het niet normaal wordt om over bijvoorbeeld remigratie te spreken zonder te weten wat rechts-extremisten daarmee bedoelen. FVD-Kamerlid Iem Al Biyati stelde daarover Kamervragen aan de ministers van Justitie en Veiligheid en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, juist omdat de grens tussen vermeend extremisme en het legitieme politieke debat op deze manier gevaarlijk vervaagt.

Plaats die ideologische tunnelvisie van de diensten nu eens naast het nieuwe wetsvoorstel van Yeşilgöz. Als de AIVD vandaag al waarschuwt dat gesprekken over remigratie niet zomaar 'normaal' mogen worden gevonden, en tradities en het diversiteitsbeleid wegzet als thema's waar extremisten op aanhaken, hoe veilig zijn dissidente burgers, kritische journalisten en oppositiepartijen dan nog wanneer diezelfde dienst straks zonder onafhankelijke toets vooraf smartphones en computers mag hacken?

Als je als kabinet de bevoegdheden van diezelfde diensten fors verruimt én de verplichte toets vooraf op meerdere fronten sloopt, zou je op z'n minst verwachten dat de nieuwe toezichthouder — het op te richten College van Toetsing en Toezicht (CTT) — tot de tanden toe wordt bewapend om misstanden op te sporen. Maar zelfs dat blijkt een wassen neus.

"Het wetsvoorstel regelt nu niet dat de toezichthouder de uitbreiding van de bevoegdheden van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten kan blijven bijbenen. Het College vindt dit een gemiste kans", schrijft het mensenrechtencollege. De waarschuwing aan het adres van Yeşilgöz en haar collega-ministers is glashelder: "Robuust toezicht is geen luxe, niet iets dat je er na afloop nog even bij organiseert. Het moet tegelijk met de bevoegdheden voor de diensten zelf worden geregeld."

Het is precies de omgekeerde wereld die we zo goed kennen van het Haagse kartel: wanneer de staat méér macht over de burger wil, ligt het wetsvoorstel tot in de puntjes uitgewerkt klaar. Maar wanneer het gaat om de bescherming van de burger tegen diezelfde staat, wordt het op de lange baan geschoven of afgedaan met mooie beloftes voor later.

Het meest verontrustende onderdeel van het advies zit hem misschien nog wel in de passage over het zogeheten staatsnoodrecht. Het kabinet heeft in het wetsvoorstel namelijk een noodknop ingebouwd waarmee bewindslieden in "uitzonderlijke situaties" de pottenkijkers simpelweg buitenspel kunnen zetten.

"Het wetsvoorstel bevat ook staatsnoodrecht. Dit zijn regels voor uitzonderlijke situaties. Ministers zouden hiermee in bepaalde situaties toezicht op de diensten buiten werking kunnen stellen. Dat geeft risico’s op vergaande inbreuken op mensenrechten. Het College vindt dit onderdeel zwak onderbouwd. Bovendien ontbreekt een kritische beschouwing op misbruikrisico’s van het staatsnoodrecht", aldus het vernietigende oordeel van het College voor de Rechten van de Mens.

We hebben tijdens de coronajaren al gezien hoe bedreven Haagse bestuurders zijn in het uitroepen van 'uitzonderlijke situaties' om grondrechten opzij te schuiven, en we zien tot op de dag van vandaag hoe ministeries publieke middelen inzetten voor schimmige desinformatie-speurders. Een wet waarin ministers het onafhankelijke toezicht op de geheime diensten eigenhandig buiten werking kunnen stellen, terwijl een serieuze analyse van de misbruikrisico's niet eens in het voorstel te vinden is, hoort in een vrije rechtsstaat direct in de prullenbak te verdwijnen.

Het praatje van VVD-minister Yeşilgöz dat het toezicht onder haar nieuwe inlichtingenwet "robuust" blijft, is door het College voor de Rechten van de Mens volledig doorgeprikt. Een overheid die smartphones wil kunnen hacken zonder onafhankelijke toets vooraf en ondertussen een knop inbouwt om haar eigen toezichthouder uit te zetten, verdient geen blind vertrouwen — die verdient een Tweede Kamer die dit draconische wetsvoorstel onmiddellijk blokkeert.