De Catalaanse kwestie: lakmoesproef voor Europese Waarden

Nog ietwat onderbelicht in Nederlands opinieland is de Catalaanse kwestie. Deze is in Spanje tamelijk ‘hot’, met het voorgenomen referendum voor afscheiding op 1 oktober. De nieuwsfeiten stapelen zich op, met name over hoe de Spaanse centrale overheid omgaat met dat voornemen van de Catalaanse deelregering.

Het gaat hierbij niet om een simpele oprisping van Catalaans nationalisme, dat geleid heeft tot het voornemen tot het houden van een referendum. In feite is dit de zoveelste akte in een drama, dat al eeuwenlang de gemoederen bezig houdt op het Iberisch schiereiland. En om dit drama anno 2017 ook maar een beetje te kunnen duiden, moeten we diep in de geschiedenis duiken.

De geschiedenis van Catalonië is enigszins te vergelijken met die van de 17e eeuwse Republiek der Nederlanden. De Catalanen zijn handelaren, ze bevoeren de zeeën en ze kenden een zekere mate van democratie, net als onze Staten Generaal, waarin de belangrijke partijen (in het Catalaanse geval de graven) bijeen kwamen om hoofdzaken te bespreken. Zo rond 1300 kon Catalonië als land beschouwd worden in de zin van ‘gemeenschappelijke graafschappen’. De Moren waren in die tijd al zo’n 500 jaar in geen velden of wegen meer te bekennen, in schril contrast met de rest van het Iberisch schiereiland, waar pas in 1609 werd afgerekend met de restanten van wat ooit de Moren waren. Een niet onbelangrijk feit!

Deze ‘natiestaat’ (we willen hier wat voorzichtig zijn met het gebruiken van deze term, zie daarvoor verderop in dit artikel) kwam tot grote wasdom. De Catalanen waren overal te vinden in het Middellandse zeegebied, tot in Griekenland aan toe. Zelfs nu wordt er nog Catalaans gesproken op Sardinië, hoewel door een kleine minderheid en snel uitstervend. Ook op de Balearen en in de Comunidad Valenciana wordt nog een vorm van Catalaans gesproken. Taal is cultuur en het toont aan hoe bloeiend de Catalaanse cultuur is geweest en wellicht nog is.

Eeuwenlang heeft Catalonië als bufferstaat kunnen fungeren tussen het Christelijke noorden en het (toen nog) Moorse zuiden. Via een huwelijk tussen de Graaf van Barcelona en de dochter van de koning van Aragon werden de relaties tussen Catalonië en Aragon bestendigd. Alfons II was zowel Koning van Aragon als Graaf van Barcelona. So far, so good. Eeuwenlang vulde het Huis Barcelona het Koningschap van Aragon in. Totdat Martinus I kinderloos overlijdt en er een opvolgingskwestie uitbrak in 1410. Barcelona, op dat moment verzwakt, moest het in de stemmenstrijd afleggen tegen de Valencianen en zo werd Ferdinand, zoon van de koning van Castilië, gekozen tot koning van Aragon.

Daarmee komt er een koning aan het hof van Aragon, die opgegroeid is in een andere, meer centralistische cultuur, die tegen de gedecentraliseerde machtsstructuren van Catalonië in gaat: de kiem van vele conflicten die tot aan de dag van vandaag voortduurt. Het duurt dan nog maar kort of beide koninkrijken gaan dan ook samen verder, als Ferdinand van Aragon Isabella van Castilië huwt. Het pleit is dan helemaal beslecht voor Catalonië: de Catalanen worden vanaf dat moment centraal aangestuurd, de oude machtsstructuren worden geleidelijk afgebroken.

Sindsdien zien we om de zoveel jaar een opstand in Catalonië tegen de centrale heersers van Spanje, of dit nu de koningen zijn, of later de militaire machthebbers in de tijd van Franco. De culturen staan diametraal tegenover elkaar. Een gemeenschappelijke historie kennen ze niet of het moet het gemeenschappelijk conflict zijn.

Er zijn veel verschillen. De Spanjaarden, die eeuwenlang hebben moeten knokken om de Moren te verdrijven, of de Catalanen die al sinds 805 van de Moren af waren. De Catalaanse handelaren tegenover de Spaanse veroveraars van Midden- en Zuid-Amerika. De taal en invloeden van buitenaf die de respectievelijke culturen hebben beïnvloed, zoals de Spaanse via de koloniën tegenover de Catalaanse via de Middellandse zee gebieden. De meer egalitair ingestelde Catalanen tegenover het strikt hiërarchische Spaanse patroon-cliënt systeem. Dit gaat veel verder dan het vaak te berde gebrachte verbod op stierengevechten. Het zorgt voor een continu conflict.
Iedere mogelijkheid om aan de greep van de centralistische macht uit te komen wordt aangegrepen door de Catalanen. Er volgen opstanden, zelfs jarenlange burgeroorlogen, de Spaanse successieoorlogen werden benut om aan het centraal gezag te ontkomen. En steeds weer wist Madrid (en meestal met grof geweld) de opstanden de kop in te drukken. 

Sinds 1978 leven de Spanjaarden onder een nieuwe democratische grondwet. In deze grondwet is tevens ruimte gemaakt voor autonomie van de regio’s Catalonië en Baskenland. Zo kent Catalonië zijn eigen ‘Statuut’, zeg maar de regionale grondwet, net als de Basken. Hierin worden de rechten en verplichtingen van de burgers in de Spaanse staat geregeld, maar ook de politieke instituties van de autonome regio’s, hun competenties en hun relaties met de rest van Spanje. Het eerste Statuut werd afgekondigd in 1932 onder de Tweede Spaanse Republiek, die later door Franco werd afgeschaft en wat leidde tot onderdrukking van alles wat Catalaans was. Het tweede Statuut werd in 1979 aangenomen. Deze werd recent in 2006 door een nieuwe versie vervangen en bij referendum goedgekeurd door de Catalaanse burgers.

Echter: ze is ook de oorsprong van de huidige turbulentie. Het draait allemaal om het punt of Catalonië daarin wel of geen ‘natie’ genoemd mag worden. De Catalanen vinden uiteraard van wel. Het is niet voor niets dat de kreet ‘som una nació’ (we zijn een natie) veelgehoord is bij de protesten. De Spanjaarden hebben daar minder of meer moeite mee, en met name de Partido Popular, die al tegen dit Statuut was, doet er alles aan om de hen onwelgevallige aspecten zoveel mogelijk te frustreren. Met name op gebied van het gebruik van de Catalaanse taal en de geldstromen, wat weer leidt tot protesten vanuit Catalonië. Een al jaren voortdurend kat-en-muis spel, dat nu culmineert in de wens tot afscheiding en het houden van een referendum daarover. De zoveelste akte in het Spaans-Catalaanse gebed zonder end dus.

Economische motieven spelen uiteraard ook mee in de wens tot afscheiding. De Catalanen claimen dat zij meer aan Spanje bijdragen dan andersom. Echter, ze zullen ook ingecalculeerd hebben dat ze na afscheiding met Spanje ook een groot afzetgebied dreigen kwijt te raken. De beweging lijkt dus met name te varen op emotionele argumenten: het baas in eigen huis kunnen zijn en zelf het eigen land kunnen opbouwen naar een democratische staat, die ook lid is van de Europese Unie. (Overigens vind je nergens grotere supporters van de Europese Unie dan in Catalonië.)

Voor de Spanjaarden is het ook duidelijk: die zien niet graag Catalonië als economische motor verdwijnen. Uittreding zal de Spaanse economie absoluut schaden. Bovendien vindt Spanje dat er een legitieme claim op het gebiedsdeel bestaat en is het idee van Spanje als ‘ondeelbare natie’ heel belangrijk voor ze.

De Spaanse centrale overheid reageert op de wens tot afscheiding zoals ze in het verleden altijd heeft gereageerd: met groot machtsvertoon. Vergeet daarbij niet dat het de tegenstanders van het laatste Catalaans Statuut zijn, die nu de dienst uitmaken in Spanje: de Partido Popular van de huidige premier Mariano Rajoy.

Gelukkig worden er ditmaal geen militairen naar de regio gestuurd, maar blijft het bij ‘slechts’ duizenden politie-agenten, die ondergebracht zijn op veerboten in de Barcelonese haven. Het middel van intimidatie wordt daarnaast niet geschuwd: hoge ambtenaren verdwenen al in de arrestantenbusjes. Burgemeesters worden gedreigd mee te werken met het voorkomen van het houden van het referendum. Zo niet, dan volgt strafvervolging. Fondsen zijn onder landelijk beheer geplaatst. Drukkerijen worden overvallen, posters en stembiljetten geconfiskeerd. Dat gaat vrij ver. Nog even en de Catalaanse televisie gaat op zwart met de één of andere truc.

De gemiddelde Spaanse burger vindt het prachtig: pak die Catalanen maar aan!

Je zou kunnen zeggen: waar maakt de Spaanse staat zich toch zo druk over? Een referendum zonder wettelijke grondslag kunnen ze zonder problemen en in alle nuchterheid naast zich neerleggen. Maar dat zit niet in de cultuur van het centrale Spaanse bestuur. Ze kennen feitelijk geen andere reactie dan deze. Behalve dat: grijpt de Spaanse overheid niet in, dan verliezen ze dit dispuut en krijgen de partijen die nu aan de macht zijn te maken met hún volgende dispuut. Dat wil zeggen: de onvrede in hun eigen partijen en die van de overige Spanjaarden in het land. Daarbij gaat het om het behouden van de macht. Macht over politie (de handhaving, het monopolie op het gebruik van geweld), over het regionaal en plaatselijk bestuur én de macht over de fondsen (lees: geldstromen).

De Catalanen doen ook wat ze al eeuwen doen: iedere mogelijkheid aangrijpen om definitief onder die macht van Madrid uit te komen. Ook in die zin niets nieuws onder de zon. De parlementaire meerderheid is echter dun en gerekend naar de ‘popular vote’ scoorden pro-afscheidingspartijen zelfs onder de 50 procent. Toch is dit traject opportunistisch ingezet, zoals het in de geschiedenis steeds gebeurd is. Op welke wijze kunnen ze ooit meer steun krijgen voor hun wens tot afscheiding? Echter, hoe harder de repressie vanuit Madrid, hoe meer steun ze waarschijnlijk zullen krijgen. Is het referendum daar een middel voor, naast een feitelijk doel? Uiteraard! Er wordt een reactie uitgelokt vanuit Madrid.

Waar dit conflict gaat eindigen? Niemand die het weet, maar dat deze verstrengelende dans nog even voort duurt is evident. Het lijkt onmogelijk dat het referendum in fysieke zin doorgang zal krijgen, gelet op de enorme politiemacht die de Spaanse regering op de been heeft gebracht. Er is opdracht gegeven de stemlokalen hermetisch af te grendelen. De kans op een unilateraal afscheiden van Catalonië op basis van alleen de uitslag van het referendum lijkt daarmee wel van de baan en het lijkt nu waarschijnlijker dat het Catalaanse parlement zich gedwongen voelt om bij enkelvoudige meerderheid de onafhankelijkheid uit te roepen. Dat zal niet zonder gevolgen blijven en arrestaties liggen in de lijn der verwachtingen.

Er kleven nog meer risico’s aan en die zijn niet alleen voor de Catalanen. Als het gaat uitdraaien op grootschalige demonstraties, rellen of erger, dan brokkelt de statuur van Rajoy snel af, nationaal en internationaal. Bedenk dat ook Rajoy afhankelijk is van andere partijen en die andere partijen hem graag pootje zouden willen haken. Rajoy een juridische (Pyrhus) overwinning en de Catalanen een morele? Het zou zomaar de uitkomst van dit slepende conflict kunnen zijn.

Waarom bewandelen de Catalanen dan niet de weg van de wet, zou je je kunnen afvragen? Zoals het Uittredingsartikel 50 van de Europese Unie. Of het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. Het antwoord is simpel: zoiets kent de Spaanse constitutie niet. Dat betekent dat deze eerst gewijzigd zou moeten worden om vervolgens daarvoor wetten aan te nemen. Welnu: daar is geen parlementaire meerderheid voor. Dat is dus een bij voorbaat dood traject. Mag het Catalaanse parlement dan wel referenda organiseren? Ja, dat mag ze. Maar niet over dit onderwerp, aldus Madrid.

Hoewel het conflict dus al eeuwenoud is, is het verschil met vroeger wel dat deze nu plaats heeft in een lidstaat van de Europese Unie en dat biedt zowel nieuwe kansen als nieuwe verantwoordelijkheden voor zowel de betrokken lidstaat als Brussel om dit proces mede vorm te geven, dan wel te begeleiden. Brussel bemoeide zich bij monde van de vice voorzitter van de Europese Commissie (EC) Frans Timmermans immers ook uitdrukkelijk met nationale aangelegenheden in de lidstaten Hongarije en Polen.

De kans om de EU hier te presenteren als ‘Europese waardengemeenschap’ laat Brussel echter liggen. De Europese partners reageren vooralsnog bijzonder lauw op al de gebeurtenissen. Van de Europese regeringsleiders is nauwelijks iets vernomen, en EC-voorzitter Juncker komt niet veel verder dan ‘het is een interne aangelegenheid van Spanje en ‘de wet moet nageleefd worden’.

Dat kan wel zo zijn, maar het is zeker ook een lakmoesproef: hoe gaan we in Europa om met de wens tot zelfstandigheid van regionale minderheden? Laat Brussel het aankomen op een grootschalig conflict, op rellen, waarbij gewapende politiemensen straks de orde moeten zien te handhaven? Of gaan er toch nog leiders opstaan die zeggen dat je via een dialoog met elkaar verder kunt komen, omdat de rechten van de burgers in Spanje en Catalonië (bedenk dat er ook heel veel Spanjaarden in Catalonië wonen!) zo het beste kunnen worden eerbiedigd?

In die zin is deze editie van het conflict tussen Catalonië en Spanje nu ook een lakmoesproef geworden voor de Europese Waarden en moeten we op dat niveau helaas constateren dat er kansen gemist zijn geworden.
Vooralsnog zit Catalonië dus als het ware gevangen in het Spanje als eenheidsstaat, zonder enig uitzicht op wijziging daarvan. Laten we hopen dat er mensen opstaan die de-escalatie kunnen bewerkstelligen. De zwart-witte standpunten van beide partijen mogen wel wat grijzer gesteld worden, want het is duidelijk dat dit geen zwart-wit conflict is en het voorlopig alleen maar verliezers kent. Gaat het Catalaanse onafhankelijkheidsreferendum de geschiedenis in als ‘Zwarte zondag in oktober’ of wordt er toch nog een lichtend compromis gevonden?

Jean Wanningen is digital nomad, auteur van Het Eurobedrog, financieel-economisch publicist, en een voormalige investment banker.
Berry Honing is een in Spanje woonachtige politieke wetenschapper.

Abonneer je gratis en voor niets op het Telegram-kanaal van De Dagelijkse Standaard, en like onze spiksplinternieuwe Facebook-pagina!
In dit artikel

Wie op onze website reageert, gaat akkoord met ons huisreglement.

Reacties

17 reacties

  1. Ni28

    Het een roept het ander op. Hoe meer EU, hoe meer nationalisme.

  2. denk eens na

    Nu de friezen nog .

    1. DolleDries

      Neworder (Sarko) is de messen al aan het slijpen. Heeft weleens vaker met zo idioot groepje uit Friesland zitten pronken hier

      1. Rosasolis

        Zo, we moeten allemaal terug gaan naar het primitieve oeroude plaatselijke talen.
        De Friezen vertellen dat zij een echte taal hebben, maar toen ik voor 3 jaar woonde
        in Heerenveen, heb ik kunnen ontdekken dat dit taal veel oude Engelse en Duitse
        worden heeft. De Friese taal is niet 100% uniek. Maar toen ik woonde een aantal
        jaren in Enschede, heb ik ontdekt werd verliefd op die merkwaardig bevolking van de Tubanters. Fantistische Nederlanders. Helaas had ik dit zeer geliefde gebied
        moesten verlaten om in Friesland een vaste baan te krijgen bij een slechte muziek
        school vereniging. Na al die jaren heb ik nog steeds vreselijk heimwee naar
        Twente. Kunnen sommige van jullie geweldige Tukkers iets naar mij schrijven?
        Ik heb jarenlang als soloist gezongen in de concerten van de Grote Kerk Enschede
        maar ik mis nog steeds verder contact. Gaarne hoop ik van hersterde contact.

        1. van Urk

          Rosasolis@ Het Fries is een echte taal. Het valt onder Ingevoonse talen (west-Germaanse talen). De overeenkomst met het Engels is hierdoor te verklaren: De Eutische Saksen (Duits Germaanse stam) namen de naam Friezen van de inheemse Friese bevolking over, maar hun taal zette zich door tegen die van de oorspronkelijke Friezen. Ongeveer twee eeuwen later zouden zowel de Anglische-Saksen alsook lieden uit het getransformeerde Friese volk naar Engeland zijn geimigreerd. Daarmee zijn de overeenkomsten van het Fries met het Engels en de afstand tot het Duits en Nederlands te verklaren.

  3. Rosasolis

    De eenheid van sommige Europese landen dreigen steeds meer te worden afgebroken. Mocht dit Catalaanse referendum doorgaan, met alle vreselijke gevolgen. dan zal Baskenland doorgaan met hun eis voor onafhankelijkheid…geleid door de ETA terroristen, en dan zal er nog een volgende provincie volgen. En dan over 1 – 2 jaar zal Spanje niet meer bestaan! En dan verder: Er zijn ook Franse Basken, die samen met de
    ETA uit Spanje een onafhankelijke nieuwe Baskenland willen vormen rond de huidige
    grens van Frankrijk-Spanje.
    Er zijn mensen die jarenlang op het Gibralter Rots wonen, die uit de UK willen, en ook
    onafhankelijk worden.
    En er zijn velen op het eiland Corsica, die een onafhankelijkheid referendum willen houden om uit Frankrijk te stappen.
    En ook zijn er mensen in Venetie, Italia die willen dat dit provincie opnieuw onafhankelijk wordt.
    Schotland heeft ook plannen voor onafhankelijkheid van de UK.
    De meeste mensen kennen de problemen met de provincie Québec in Canada, waarvan een aantal Franstaligen onafhankelijk van Canada willen worden. Sommige
    weigeren Engels te spreken. Als iemand hun vraagt in het Frans, om uit leggen hoe
    je moet rijden om naar een kleine dorp te komen, krijg je als antwoord: “I don’t speak
    English”. Er zijn nu ook berichten dat sommige mensen van Newfoundland willen ook
    een referendum houden voor onafhankelijkheid van Canada.
    In America is er veel onrust in de westkust provincies. Sommigen willen doorgaan
    als onafhankelijk staten, en niet meer lid willen worden van de United States.
    En tenslotte, zijn er vele Vlamingen die of een onafhankelijk staat willen, apart van de
    wallen. En er zijn ook vele Vlamingen die willen dat hun provincie opnieuw lid wordt
    van Nederland! (Ik zou hen van harte welkomen). Maar onafhankelijk dreigt de vrede
    in heel Europa. Bij deze wens ik alle Spanjaarden vele sterkte toe, en ik kan niet
    wachten voor jullie geweldige mandarijnen oogst!

  4. Thjum

    Als ze de Catalanen even uitleggen dat ze er na onafhankelijkheid 8 jaar over moeten doen om eventueel lid te mogen worden van de EU is deze onzin snel afgelopen.

    1. corfo

      @ Thjum.
      Ik vermoed dat de Catalanen na hun eventuele zelfstandigheid helemaal geen trek zullen hebben in het lidmaatschap van een verdorven organisatie als de EU.
      De Catalanen zien om zich heen, Spanje, Frankrijk, Italië enz. hoe de EU in de diverse landen huishoudt, de bevolking arm maakt ter meerdere eer en glorie van Neut Juncker, Draghi, Tusk, Timmermans, Verhofstadt, van Baalen en meer van die graaiers.

      1. Albert Egberts

        Als ze bereid zijn hun welvaart op te offeren voor hun volksnationalistische sentimenten moeten ze maar doen waar ze zin in hebben: een klein ministaatjes dat arm maar dapper moedig weerstand biedt aan het grote Europa.

        1. Hetzalwelweer

          hahaha….Asterix en Obelix….

  5. Bloem

    De wens van de Catalanen is Legitiem. Nederland heeft zich eeuwen geleden al ontworsteld aan de spaanse macht. Wanneer het recht op onafhakelijkheid aan de Catalanen ontzegd wordt, heeft de Nederlandse staat, kort door de bocht, ook geen bestaansrecht

    1. Ernst Quispel

      Legitiem of niet het is een volkomen gestoord idee. De Brexit had de Catalanen de ogen kunnen openen maar tegen dit middeleeuwse sentiment is geen zinnig argument opgewassen.

  6. Bes Tolen

    Een andere theorie.
    Het oudste Fries heeft een groot verspreidingsgebied gehad. Mogelijk vanaf ergens in Noord Frankrijk tot Denemarken toe. Het woord Fries heeft waarschijnlijk te maken met een kenmerk van de bevolking namelijk fries in de betekenis krul, in de zin van lang krullerig, golvend haar, geen sluik haar. Het Oudfries is in de middeleeuwen uitgestorven en vervangen door Nederduits. [Mogelijk zo 1200 de laatste sprekers in het noorden van de provincie Groningen]. Dan al veel en veel eerder in zuidelijk gebied door het Romaans, dat Frans heet.
    Dat Oudfries had veel oudere constructies nog over dan de latere vervangende taal. Wat wel vast staat. Zou niet te verstaan zijn geweest door huidige Nederlanders inclusief de Friezen van nu.
    De Friezen van nu zijn nooit een apart volk geweest. Bij de oude onderverdeling van Friezen behoorden de Friezen in de huidige provincie Friesland tot de Oost-Friezen, die woonden in Noord Nederland inclusief Noord Overijssel en Noord Duitsland tot zo ongeveer de Weser.

    1. Hetzalwelweer

      Dus???Wat is er anders aan deze theorie? Oudfries of nieuw Fries, of misschien antiefries? het maakt niets uit. Het gaat er niet om wat Spanje wil of mag, de EU wil dit niet….De Eu gaat bepalen wat wij straks wel en niet mogen. DUS!!!!…. Merkel, Rutte of Juncker….het zijn allemaal graaiers over de rug van ons….

    2. Albert Egberts

      Wat Tolen precies duidelijk wil maken blijft mistig maar wellicht meent hij dat Friesland ook goede papieren heeft om zich te bevrijden van EU en euro.

      Wat een interessante propositie, kerel.

      1. Hetzalwelweer

        bevrijden van de EU….wat een slapmapper….graait nooit gebeuren….de EU zuigt en…..niks eigenlijk….

  7. Bes Tolen

    Mogelijk heeft Saterland, een klein gebied in Noord Duitsland, een dialect dat de meeste verwantschap heeft overgehouden met het Oudfries.

e-mail:

 
Ja, ik ga ermee akkoord dat Dagelijkse Standaard mij incidenteel commerciële emails stuurt.