Subsidieverslindend Verwey-Jonker Instituut dreigt failliet te gaan nu overheden bezuinigen en liever AI gebruiken

In een vandaag gepubliceerde verklaring op de eigen website maakt het Utrechtse onderzoeksinstituut bekend dat het besluit om naar de rechter te stappen al op 3 november met groen licht van de toezichtraad is genomen. De rechtbank heeft inmiddels advocaat Seerp Gratama van Certa Advocaten als bewindvoerder aangewezen om te kijken wat er nog te redden valt, maar surseance is maar al te vaak het voorportaal van een faillissement.

Decennialang gold dit in 1993 opgerichte instituut, vernoemd naar de socialistische sociologe en oud-PvdA-politica Hilda Verwey-Jonker, als de onbetwiste hofleverancier van ministeries, gemeenten en provincies. Telkens wanneer een wethouder of minister een dik rapport nodig had over thema's als diversiteit, inburgering van nieuwkomers, polarisatie en verbinding, vooroordelen of discriminatie op de werkvloer, stond in Utrecht de teller al te draaien.

Het verdienmodel van dit soort zogenaamd onafhankelijke onderzoeksbureaus was meer dan dertig jaar lang een gegarandeerde goudmijn op kosten van de belastingbetaler. Een ministerie of gemeentebestuur wist vooraf al precies welke politiek correcte conclusie het wilde horen, besteedde een 'wetenschappelijk onderzoek' uit aan het Verwey-Jonker Instituut, en kreeg een halfjaar later een stapel papier terug waarin stond dat er vooral meer beleid, meer meldpunten, meer diversiteitstrainingen en natuurlijk meer vervolgonderzoek nodig waren.

Maar aan dat luilekkerland van eindeloze overheidsopdrachten komt nu een plotseling en pijnlijk einde. Het instituut klaagt in zijn eigen persbericht steen en been over de oorzaken van de acute geldnood: "Bezuinigingen op onderzoeksbudgetten en blijvende druk op de tarieven bij verschillende overheden zijn de belangrijkste oorzaken voor de liquiditeitsproblemen."

De allerbeste zin uit de noodkreet van het Utrechtse onderzoeksbureau volgt direct daarna. Naast het feit dat gemeenten en ministeries eindelijk minder gul met onderzoeksgeld strooien, bekent de stichting namelijk: "Ook spelen technologische ontwikkelingen zoals de toename van het gebruik van artificial intelligence bij opdrachtgevers in toenemende mate een rol."

Bij de NOS wordt dat nog eens fijntjes vertaald: het instituut ziet dat zijn opdrachtgevers steeds vaker zelf AI gebruiken in plaats van onderzoekers in te schakelen. Je kunt je nauwelijks een vernietigender vonnis over dertig jaar sociale rapportenschrijverij voorstellen dan deze ene bekentenis.

Blijkbaar waren de peperdure beleidsadviezen over diversiteit, inclusie, polarisatie en het sociaal domein inhoudelijk zo voorspelbaar dat een ambtenaar met een gratis AI-chatbot in dertig seconden exact hetzelfde ambtelijke beleidsproza op zijn scherm tovert. Waarom zou een gemeente nog belastinggeld overmaken naar een Utrechts adviesbureau voor een rapport met open deuren over 'meer verbinding in de wijk', als een taalmodel diezelfde open deuren gratis en zonder een halfjaar wachttijd voor je uittikt?

Het legt genadeloos bloot hoe hol een groot deel van de Nederlandse beleids- en adviesindustrie al die jaren is geweest. Echte, harde wetenschap of onmisbaar vakmanschap, van een chirurg tot een loodgieter en van een brugconstructeur tot een strafrechtadvocaat, laat zich niet zomaar wegvagen doordat een gemeenteambtenaar een prompt intikt. Maar wie decennialang heeft geleefd van het aan elkaar rijgen van modieuze beleidsbuzzwoorden over maatschappelijke vraagstukken, merkt nu dat de keizer geen kleren aan heeft.

Ook bestuurlijk rammelde het achter de schermen al langer bij het instituut. Om de kosten te drukken verhuisde de organisatie de afgelopen jaren al naar een goedkoper pand, werd er gesneden in de uitgaven en werd het bestuur verkleind, maar het bureau moet nu erkennen: "Deze maatregelen hebben echter tot nu toe nog onvoldoende resultaat gehad binnen de beschikbare tijd." Een vorig jaar aangestelde interim-directeur vertrok dit voorjaar alweer, waarna de voorzitter van de raad van toezicht zelf maar op de stoel ging zitten.

Voor gewone burgers en mkb-ondernemers die elke maand in de echte economie hun eigen broek moeten ophouden, is dit de normaalste zaak van de wereld. Wanneer jouw klanten jouw product te duur vinden of ontdekken dat ze het met nieuwe technologie veel sneller en goedkoper zelf kunnen doen, dan krimpt je omzet en moet je je aanpassen of de tent sluiten. Zo werkt een gezonde markt.

In de gesubsidieerde schaduweconomie rond de overheid was men echter gewend dat de belastingkraan tot in de eeuwigheid open zou blijven staan. Rondom de ministeries in Den Haag en de stadhuizen van de grote steden is de afgelopen dertig jaar een gigantische ring van stichtingen, kenniscentra, adviesbureaus en onderzoeksinstituten gegroeid die vrijwel volledig aan het staatsinfuus hangen.

Zodra er bij het Rijk of bij de gemeenten ook maar een klein beetje op de rem wordt getrapt met externe onderzoeksbudgetten, dondert zo'n instituut direct in elkaar. Dat bewijst dat er helemaal geen sprake was van een onmisbare maatschappelijke pijler, maar van een organisatie die uitsluitend kon bestaan zolang overheden zonder op de prijs te letten publiek geld bleven overmaken.

Het enige gevaar dat nu op de loer ligt, is dat linkse partijen als PRO en D66 in de Tweede Kamer of in de Utrechtse gemeenteraad straks in paniek raken omdat hun geliefde rapportenfabriek dreigt te verdwijnen. Voor je het weet staat er volgende week een Kamerlid bij het spreekgestoelte te jammeren dat een 'gerenommeerd kennisinstituut' niet verloren mag gaan en dat het kabinet met een noodsubsidie over de brug moet komen.

Daar moet nu al een keiharde streep doorheen worden gezet: geen enkele minister of wethouder mag nu een reddingsboei van belastinggeld gooien naar een onderzoeksbureau dat door de tijd en door zijn eigen overbodigheid is ingehaald. De overheid geeft al miljarden te veel uit aan externe inhuur, consultants en dikke beleidsrapporten die onder in een Haagse bureaula verdwijnen.

Laat het dreigende faillissement van het Verwey-Jonker Instituut het startschot zijn voor een grote schoonmaak in het hele Nederlandse subsidie- en adviescircus. Elke euro die gemeenten en ministeries niet meer uitgeven aan voorspelbare rapportjes over diversiteit en polarisatie, hoeft niet via belastingen uit de zakken van de werkende burger te worden geklopt. En als een gratis AI-programma een stoet aan gesubsidieerde beleidsonderzoekers overbodig maakt, dan is dat voor de Nederlandse belastingbetaler alleen maar uitstekend nieuws!