Dopamine, 'FOMO' en eindeloos scrollen: dit staat centraal in de zaak tegen Meta

In de rechtbank klonk deze week stevige kritiek van een deskundige getuige. Volgens psychiater Anna Lembke werken de ontwerpkeuzes van de platforms verslavend en functioneren ze in het brein “als een drug”, vooral bij jongeren.

De zaak draait om de vraag of Meta bewust functies inzet die schadelijk zijn voor minderjarigen. Torrez stelt dat kinderen via Facebook en Instagram in aanraking komen met seksuele uitbuiting en ernstige psychische problemen. Interne documenten van het bedrijf spelen daarbij een belangrijke rol.

Tijdens de zitting in New Mexico gaf dr. Anna Lembke, psychiater en hoogleraar aan Stanford University, haar visie. Zij analyseerde duizenden pagina’s interne stukken en bestudeerde ook het eigen onderzoek van socialemediabedrijven. Haar conclusie was helder: de ontwerpkenmerken van sociale media zijn verslavend.

Lembke definieerde verslaving als: “het aanhoudend en dwangmatig gebruiken van een middel of het vertonen van een bepaald gedrag, ondanks schade voor zichzelf of anderen.” Volgens haar voldoen sociale media aan die definitie.

Volgens Lembke gebruikt Meta krachtige ontwerpprincipes om gebruikers zo lang mogelijk vast te houden. Ze wees onder meer op het eindeloos scrollen op Instagram en op gepersonaliseerde algoritmen die content op maat aanbieden. Deze functies stimuleren de aanmaak van dopamine in het brein, dezelfde neurotransmitter die vrijkomt bij middelengebruik.

Ze stelde dat deze systemen menselijke verbondenheid als het ware ‘verdoven’ en omvormen tot een beloningsmechanisme dat vergelijkbaar is met middelengebruik. De constante stroom aan prikkels zorgt ervoor dat gebruikers blijven scrollen, vaak zonder een natuurlijk stopmoment.

Ook meldingen spelen volgens haar een grote rol. Die wekken een sterke drang op om terug te keren naar de app. Daarnaast wees ze op het 24-uurskarakter van Stories, dat een gevoel van angst om iets te missen creëert. Gebruikers voelen daardoor druk om voortdurend te controleren wat er online gebeurt.

De mogelijke gevolgen zijn volgens Lembke ernstig. Ze noemde onder meer depressie, angststoornissen, eetstoornissen, zelfbeschadiging, eenzaamheid, suïcidale gedachten, cyberpesten en seksuele uitbuiting. Kinderen zouden daarnaast vatbaar zijn voor woede-uitbarstingen, schreeuwen, dreigen met zelfbeschadiging en slapeloosheid.

Op basis van interne Meta-documenten stelde Lembke dat het bedrijf de term “problematisch internetgebruik” hanteert. Volgens haar wijst dat erop dat men de problematiek kent, maar “er alles aan doet om het geen verslaving te noemen.”

Uit interne stukken blijkt volgens Lembke dat meisjes kwetsbaarder zijn op sociale media. In haar klinische praktijk ziet ze dat jongens vaker neigen naar gameverslaving, terwijl meisjes kampen met negatieve sociale vergelijkingen. Het zien van geïdealiseerde lichamen en gezichten vergroot de behoefte aan bevestiging.

Ze uitte ook kritiek op de leeftijdsverificatie van Instagram. Kinderen kunnen eenvoudig liegen over hun leeftijd. Ouderlijk toezicht zou bovendien te ingewikkeld zijn, zelfs voor goed opgeleide ouders.

De rechtszaak tegen Meta kan grote gevolgen hebben voor de manier waarop sociale-mediaplatforms worden gereguleerd. De verwachting is dat ook Instagram-topman Adam Mosseri in de rechtbank zal worden ondervraagd. De uitkomst van deze zaak kan bepalend zijn voor de toekomstige verantwoordelijkheid van techbedrijven bij het beschermen van jongeren tegen online schade.