Hoogste rechter stopt Shell bij 250 kilometer lange kust van Zuid-Afrika

Daarmee eindigt voorlopig een juridische strijd die al jaren duurt. Lokale gemeenschappen, vissers en milieuorganisaties verzetten zich tegen het geplande seismische onderzoek langs de zogeheten Wild Coast. Zij vonden onder meer dat bewoners onvoldoende waren betrokken bij de besluitvorming en dat de mogelijke gevolgen voor natuur, visserij en cultureel belangrijke plaatsen niet zorgvuldig waren meegewogen.

De uitspraak betekent niet dat Shell nergens meer voor de kust van Zuid-Afrika actief kan worden. Het energieconcern heeft ook belangstelling voor andere gebieden, waaronder het olie- en gasrijke Orange Basin aan de westzijde van het land. Het vrijdag uitgesproken vonnis gaat specifiek over de vergunning voor de Wild Coast.

De zaak draait om een ongeveer 250 kilometer lang deel van de kust van de provincie Oost-Kaap. Het gebied staat bekend om zijn ruige landschap, visserijgemeenschappen en kwetsbare natuur. Voor veel inwoners heeft de kust bovendien een religieuze en culturele betekenis.

Impact Africa vroeg in 2013 toestemming om in het gebied naar olie- en gasvoorraden te zoeken. Die vergunning werd in april 2014 toegekend. Later volgden twee verlengingen, in 2017 en 2021. Shell verwierf in 2021 een belang van 50 procent in het project.

In oktober van dat jaar maakte Shell bekend een driedimensionaal seismisch onderzoek te willen uitvoeren. Bij zo’n onderzoek worden krachtige geluidsgolven richting de zeebodem gestuurd. Door de terugkaatsing van die golven te meten, kunnen geologen mogelijke olie- en gaslagen in kaart brengen.

Tegenstanders vreesden dat de werkzaamheden schadelijk konden zijn voor het zeeleven. Lokale vissers maakten zich daarnaast zorgen over hun vangsten en inkomen. De discussie ging uiteindelijk niet alleen over de mogelijke milieuschade, maar vooral over de manier waarop de vergunning tot stand was gekomen.

Een lagere rechter stelde de vergunning in 2022 buiten werking. Volgens de rechtbank waren er drie fundamentele problemen. Omwonenden hadden geen echte mogelijkheid gekregen om inhoudelijk mee te praten, relevante gevolgen waren niet voldoende onderzocht en bij de besluitvorming waren verschillende wettelijke voorschriften niet goed toegepast.

De rechtbank vond onder meer dat onvoldoende rekening was gehouden met vogels en zeedieren, de traditionele visrechten van de bevolking en de culturele betekenis van het kustgebied. Ook klimaatverandering had nadrukkelijker in de afweging moeten worden betrokken.

De zaak belandde vervolgens bij het Zuid-Afrikaanse Hooggerechtshof van Beroep. Dat hof liet de conclusie dat de vergunning onrechtmatig was grotendeels in stand, maar bood Shell en Impact Africa in 2024 toch een uitweg.

De ongeldigheid van de vergunning werd tijdelijk opgeschort. Daardoor zou een nieuwe inspraakprocedure kunnen worden gehouden tijdens de behandeling van een derde verlengingsaanvraag. In de praktijk bleef daarmee een route open om het project alsnog voort te zetten.

Het Constitutioneel Hof heeft die oplossing nu afgewezen. In de uitgebreide samenvatting van het vonnis stelt de meerderheid van de rechters dat inspraak tijdens een verlenging niet zomaar de fouten uit de oorspronkelijke vergunningsprocedure kan herstellen.

De aanvraag is inmiddels dertien jaar oud en de omstandigheden zijn sindsdien aanzienlijk veranderd. Een nieuwe beoordeling met nieuwe informatie zou volgens het hof feitelijk neerkomen op een geheel nieuwe aanvraag, maar dan verpakt als verlenging van de oude vergunning.

De rechters benadrukken bovendien dat publieke inspraak meer is dan mensen achteraf hun mening laten geven. Bewoners wier woonomgeving, inkomen en culturele gebruiken worden geraakt, moeten vanaf het begin daadwerkelijk aan tafel kunnen zitten.

Ook de financiële belangen van de betrokken bedrijven gaven niet de doorslag. In de rechtszaak werd aangevoerd dat ongeveer 1,1 miljard Zuid-Afrikaanse rand in het project was gestoken. Volgens het hof mag zo’n investering er niet toe leiden dat ernstige schendingen van grondrechten ondergeschikt worden gemaakt aan commerciële belangen.

Shell heeft tegenover Reuters laten weten kennis te hebben genomen van het vonnis. Het concern zegt zich te blijven inzetten voor verantwoorde offshore-exploratie, zorgvuldig milieubeheer en overleg met betrokken partijen.

De uitspraak sluit nieuwe olie- en gasprojecten in Zuid-Afrika niet volledig uit. Shell heeft ook plannen in het Orange Basin, dat zich uitstrekt langs de westkust van Zuid-Afrika en richting Namibië. Aan de Namibische kant zijn de afgelopen jaren meerdere olie- en gasvondsten gedaan.

Voor de Wild Coast is de situatie anders. De oude vergunning is vernietigd en kan niet meer via een eenvoudige verlengingsprocedure worden gerepareerd. Als bedrijven in de toekomst opnieuw in dit gebied willen zoeken, zullen zij een nieuwe aanvraag moeten indienen en vanaf het begin aan alle milieu-, inspraak- en zorgvuldigheidseisen moeten voldoen.