Universiteit onderzoekt wetenschapper na door Red Bull betaalde studies

Dat betekent nog niet dat Verster wetenschappelijke resultaten heeft gemanipuleerd. De universiteit heeft daar op dit moment geen definitieve conclusie over getrokken. Wel vindt de instelling dat er onvoldoende duidelijkheid bestond over de omvang van zijn werkzaamheden buiten de universiteit.

Het onderzoek beperkt zich niet tot één publicatie. De Universiteit Utrecht laat volgens berichtgeving van de NOS de activiteiten van de volledige betrokken farmacologiegroep bekijken.

Verster werkte buiten de universiteit als consultant voor verschillende organisaties. Op de pagina met zijn geregistreerde nevenwerkzaamheden staan onder meer Red Bull, farmaceutisch bedrijf Sen-Jam Pharmaceuticals en een reeks andere ondernemingen vermeld.

Volgens Verster heeft hij de universiteit over zijn advieswerk geïnformeerd. Hij zegt daarnaast dat de betaalde relaties in zijn wetenschappelijke publicaties werden vermeld.

De Universiteit Utrecht stelt dat toestemming was gegeven voor advieswerk, maar dat de precieze omvang en aard daarvan onvoldoende duidelijk waren. Ook de schijn van belangenverstrengeling had volgens de instelling transparanter moeten worden gemaakt.

Verster is sinds 1 mei ziekgemeld en heeft zijn advieswerk en andere professionele activiteiten beëindigd.

Een deel van de discussie draait om onderzoeken die financieel werden ondersteund door Red Bull. Daarin werd bijvoorbeeld gekeken naar het effect van energiedrank op rijprestaties en naar de combinatie van energiedrank met alcohol.

Volgens onderzoeksjournalisten zijn sinds een eerdere integriteitsprocedure minstens dertien aanvullende publicaties verschenen waarbij Red Bull als financier betrokken was. De uitkomsten zouden in alle gevallen gunstig zijn geweest voor het bedrijf of zijn producten. In twee gevallen zou Verster persoonlijk zijn betaald.

Een gunstige uitkomst is op zichzelf geen bewijs dat een onderzoek niet deugt. Een onderzoek kan degelijk zijn uitgevoerd en toch positief uitvallen voor de financier. Juist daarom is transparantie over betalingen, onderzoeksopzet en de rol van de opdrachtgever belangrijk. Andere wetenschappers moeten kunnen beoordelen of commerciële belangen invloed gehad kunnen hebben.

De universiteit onderzocht de samenwerking met Red Bull al eerder. Een integriteitscommissie concludeerde toen dat het bedrijf geen aantoonbare invloed had uitgeoefend op de wetenschappelijke resultaten. Wel uitte de commissie kritiek op betalingen die via een eigen bedrijf van de onderzoeker liepen.

Verster werkte daarnaast voor Sen-Jam Pharmaceuticals, een bedrijf dat een geneesmiddel tegen katers ontwikkelt. Hij onderzocht onder meer de vraag of zo’n middel ertoe kan leiden dat mensen meer alcohol gaan drinken.

Op basis van een enquête concludeerde hij dat de vrees voor extra alcoholgebruik niet werd ondersteund. Onafhankelijk epidemioloog Frits Rosendaal plaatst daar vraagtekens bij. Met een enquête over verwacht gedrag kan volgens hem niet hard worden vastgesteld hoe mensen zich in de toekomst werkelijk zullen gedragen.

Ook hier geldt dat kritiek op een onderzoeksmethode nog niet bewijst dat bewust naar een gewenste conclusie is toegewerkt. De betrouwbaarheid van de methode en de financiële relatie met het bedrijf moeten echter wel afzonderlijk worden beoordeeld.

De onderzoeker zegt dat hij open is geweest over zijn advieswerk en dat hij de vereiste meldingen heeft gedaan. Dat hij zich bij bepaalde werkzaamheden presenteerde als medewerker van de Universiteit Utrecht, verklaart hij uit het feit dat zijn onderzoek naar katers onderdeel was van zijn academische werk.

De universiteit wil nu vaststellen of de gemaakte afspraken toereikend waren, welke inkomsten en opdrachten precies zijn gemeld en of bij publicaties voldoende duidelijk is gemaakt welke zakelijke belangen speelden.

Daarbij kan ook worden gekeken naar de vraag wie invloed had op de onderzoeksopzet, wie de gegevens beheerde en of de financier publicatievoorwaarden stelde. Zulke omstandigheden zijn minstens zo belangrijk als de vermelding van een bedrijfsnaam onderaan een wetenschappelijk artikel.

Onderzoek door bedrijven is niet ongebruikelijk. Geneesmiddelen, voedingsmiddelen en consumentenproducten kunnen vaak alleen uitgebreid worden getest wanneer een fabrikant daarvoor betaalt. Universiteiten werken daarom geregeld met commerciële partijen samen.

De problemen ontstaan wanneer onduidelijk is hoeveel invloed de opdrachtgever heeft, of wanneer een onderzoeker persoonlijk financieel profiteert van een bedrijf waarvan hij producten onderzoekt. Zelfs als het onderzoek inhoudelijk correct is, kan een ondoorzichtige relatie het vertrouwen in de uitkomsten beschadigen.

De komende beoordeling moet uitwijzen of daarvan in Utrecht sprake is geweest. Tot die tijd is het belangrijk onderscheid te blijven maken tussen vastgestelde feiten en vermoedens. Vaststaat dat Verster betaalde relaties had met Red Bull en andere bedrijven en dat hij aan relevante onderzoeken meewerkte. Of daarbij daadwerkelijk wetenschappelijke regels zijn overtreden, staat nog niet vast.