€235 miljard voor energienetten: Nederland is geen blanco cheque voor de energietransitie

Dat is de opdracht voor Stientje van Veldhoven. Als minister van Klimaat en Groene Groei moet zij de portemonnee van gezinnen en ondernemers minstens zo serieus nemen als de klimaatambities van haar eigen D66. Een warmtepomp doet het niet op politieke goede bedoelingen. En een huishouden betaalt zijn energienota niet met een compliment voor de Nederlandse koploperspositie.

De nieuwste kritiek komt bovendien uit een hoek die Den Haag moeilijk als klimaatontkenning kan wegzetten. Hoogleraar energietransitie Jan Rotmans denkt dat de uitbreidingsrekening voor het stroomnet fors lager kan. Als zelfs hij zich afvraagt wie dit allemaal moet opbrengen, wordt het tijd dat de politiek ophoudt betaalbaarheid als een hinderlijk bijverschijnsel te behandelen.

Het FIEN26-rapport van de netbeheerders raamt de netto-investeringen in energienetten over 2026–2040 op 235 miljard euro, in prijzen van 2026. Daarvan betreft ongeveer 212 miljard elektriciteit; de rest gaat naar gas, warmte en waterstof. Netto betekent hier: na aftrek van aansluitbijdragen en subsidies.

Dat is dus een meerjarige investeringsraming voor de energienetten. Maar hoe je het bedrag ook netjes afbakent, iemand moet het geld opbrengen. Investeringen werken door in de nettarieven. Wie een gezin draaiende houdt of een bedrijf overeind probeert te houden, heeft alle reden om te vragen welke uitgaven werkelijk nodig zijn.

Hetzelfde rapport noemt voor het elektriciteitsnet op land een mogelijke verlaging van de investeringen met circa 9 tot 33 miljard euro tot en met 2040. Die ruimte hangt af van keuzes en uitvoering. Belangrijker nog: volgens het rapport waren grote reducties nog niet gerealiseerd, mede doordat belangrijke systeemkeuzes nog niet waren doorgevoerd.

Daar zit de politieke pijn. Besparingen in een rapport bezorgen niemand een lagere rekening. Zolang ze daar blijven staan, koopt de burger er niets voor.

Netbeheer Nederland wees op 7 maart 2025 al op miljarden aan mogelijke besparingen door flexibeler netgebruik. Bestaande capaciteit beter benutten, opwek en verbruik slimmer op elkaar afstemmen: de sector heeft het niet gisteren uitgevonden.

Wie zulke mogelijkheden serieus neemt, moet dus verder komen dan nóg een persbericht waarin staat dat het allemaal slimmer kan. Welke investering hoeft werkelijk niet meer? Waar kan een aansluiting eerder worden geleverd? En wat merkt degene die betaalt daarvan? Daar moeten bestuurders op worden afgerekend.

Van Veldhoven heeft de problemen niet eigenhandig veroorzaakt. Maar ze is nu wel minister. Dat ambt komt met verantwoordelijkheid voor wat er onder haar leiding verandert. De geschiedenis van het dossier mag geen comfortabele schuilplaats worden voor het uitblijven van resultaat.

In de reportage van Nieuwsuur staat een Arnhemse wijk met zevenduizend geplande woningen centraal. Door de wijk als één systeem te ontwerpen, kan zij met gezamenlijk veel minder aansluitcapaciteit toe. De woningen worden volgens de reportage wel duurder. Zonder deze aanpak dreigde het hele project te vervallen.

Dat is een serieus alternatief, met een echte prijs. Wie daardoor eindelijk een huis kan krijgen, heeft daar iets aan. Maar presenteer de besparing bij het net niet alsof de koper vanzelf goedkoper uit is. Het voordeel moet groter zijn dan de extra kosten die bij diezelfde burger worden neergelegd.

Rotmans denkt dat de uitbreidingsrekening kan halveren. Dat is zijn inschatting, geen vastgestelde besparing. De netbeheerders benadrukken dat slimme technieken uitbreiding niet overbodig maken. Nieuwe kabels en transformatoren blijven nodig.

Prima. Leg dan daar de lat: noodzakelijk werk uitvoeren en overbodige kosten schrappen. Een technisch bezwaar tegen één oplossing geeft niemand toestemming om vervolgens de hele rekening onaangeroerd door te schuiven.

Flexibiliteit kan nuttig zijn. Een bedrijf dat vrijwillig voor andere gebruiksuren kiest en daardoor goedkoper uit is, moet die mogelijkheid krijgen. Een automobilist die zijn auto gemakkelijk later kan opladen, hoeft niet op het drukste moment stroom te trekken.

Maar daaruit volgt geen vrijbrief om iedereen in hetzelfde keurslijf te persen. Een bakker kan zijn openingstijden niet eindeloos aanpassen aan een tariefschema. Ouders kunnen het gezinsleven niet iedere dag opnieuw organiseren rond de gunstigste stroomuren. Bij ieder voorstel hoort de vraag wat mensen er daadwerkelijk voor moeten laten.

Hetzelfde geldt voor geld uit de staatskas. Als een deel van de rekening via belastingen wordt betaald, is de rekening daarmee nog niet verdwenen. Een kabinet dat lagere netkosten aankondigt en elders de lasten verhoogt, heeft vooral de betalingsroute veranderd. De belastingbetaler verdient beter dan zo’n boekhoudkundige goocheltruc.

Tegelijk kunnen we woningbouw die op stroomcapaciteit vastloopt niet laten wachten totdat ieder toekomstplan perfect is. Juist daarom moeten schaarse vakmensen, materialen en euro’s terechtkomen bij werk dat aansluitingen oplevert. Iedere onnodige uitgave concurreert met iets wat wél dringend nodig is.

Van Veldhoven moet de mogelijke besparingen uit de rapporten halen en laten uitvoeren. Laat haar aanwijzen welke dure uitbreiding kan vervallen, welke onmisbaar blijft en wie daardoor eerder stroom krijgt. Blijft het bij ambities terwijl gezinnen meer betalen en ondernemers wachten, dan heeft zij haar opdracht niet waargemaakt. Nederland heeft werkende aansluitingen nodig tegen een verdedigbare prijs. Geen klimaatbeleid waarvoor de burger eindeloos de portemonnee moet trekken.