Letschert kijkt weg: NWO verdeelt promotieplekken op afkomst en asielstatus, in de week dat het D66-diversiteitsbeleid flopt

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) draait vrijwel volledig op het belastinggeld van gewone Nederlanders. Voor de ronde van 2026 van Mozaïek 3.0 ligt er een pot van 7,4 miljoen euro klaar, goed voor hooguit achttien promotieplaatsen. Per plaats mag NWO tot 420.000 euro toekennen. Bij de voorganger Mozaïek 2.0 lag dat maximum in 2021 nog op 315.000 euro. Het bedrag per plek is in vijf jaar dus met een derde gestegen.

Wie denkt dat de slimste en meest veelbelovende jonge wetenschappers van Nederland om die plekken mogen strijden, komt bedrogen uit. In deze regeling telt niet in de eerste plaats wat er in je hoofd zit, maar waar je wieg of die van je ouders stond en welk stempel de IND in je paspoort zette. Autochtone Nederlanders en afgestudeerden met een Europese of westerse achtergrond staan bij de voordeur al buiten, tenzij ze hier als vluchteling zijn binnengekomen, zoals de Oekraïners.

Lees de voorwaarden in de Staatscourant en je stapt een proeftuin van identiteitspolitiek binnen. De 7,4 miljoen is over twee potjes verdeeld. Pot één, 5 miljoen euro voor 'Groep 1', staat alleen open voor wie volgens de CBS-indeling een herkomst buiten Europa heeft: Turkije, Marokko en Suriname bijvoorbeeld, maar ook het grootste deel van Afrika, Azië, Latijns-Amerika en het Caribisch gebied. Komt je familie uit Europa, dan hoef je niet eens een aanvraag in te dienen.

Pot twee is nieuw: 2,4 miljoen euro voor 'Groep 2', mensen die nog niet zo lang geleden als vluchteling binnenkwamen. Wie een bepaalde asielvergunning heeft, als oud-statushouder onder voorwaarden Nederlander is geworden of als Oekraïner tijdelijke bescherming geniet, mag meedingen. Terwijl een gewone Nederlandse starter elke euro studieschuld met rente aan DUO terugbetaalt, zet NWO 2,4 miljoen apart voor een eigen asielspoor aan onze universiteiten.

Hoe graag NWO die asielgroep binnen wil halen, blijkt uit wat er na de opening gebeurde. Voor Groep 1 geldt onder meer de eis dat kandidaten een bacheloropleiding binnen het Koninkrijk der Nederlanden hebben afgerond. Toen de ronde op 14 september openging, gold die eis ook voor Groep 2.

Twee dagen later meldde NWO al op zijn website dat de voorwaarden "worden gecorrigeerd". Op 30 september volgde het formele besluit, dat op 12 oktober in de Staatscourant verscheen en terugwerkt tot 14 september. Voor de asielgroep vervalt de Nederlandse bacheloreis; een masterdiploma is genoeg. Voor de autochtone Nederlandse student gaat de deur niet eens open, maar voor het asielspoor van 2,4 miljoen schrijft NWO de regels met terugwerkende kracht om.

En wie besloot dat er een apart asielspoor moest komen? Niet de Tweede Kamer. Een Kamerbesluit over een geldpot op basis van asielstatus is er niet. Toenmalig D66-minister Robbert Dijkgraaf meldde de Kamer in 2024 wel dat het "nieuw NWO-instrument voor onderzoekers met een migratieachtergrond" uit het actieplan van 2020 was uitgevoerd, maar over een aparte asielcategorie stond in die Kamerbrief niets. NWO is een zelfstandig bestuursorgaan en mag dit zelf regelen, en dat is precies het probleem. De organisatie werkte het plan uit in gesprek met onder meer vluchtelingenstichting UAF, De Jonge Akademie en het Promovendi Netwerk Nederland. Het vluchtelingenprogramma Hestia, dat NWO sinds 2018 financiert en na 2026 stopt, gaat zo deels op in Mozaïek 3.0. Zo verdeelt een ongekozen subsidiekaste miljoenen over de hoofden van de kiezer heen.

De timing is pijnlijk. Twee dagen nadat de versoepelde voorwaarden in de Staatscourant stonden, op 14 oktober, lag er een Kamerbrief van D66-minister Rianne Letschert (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap) bij de Kamer. Daarin: de eindevaluatie van het landelijke actieplan voor diversiteit en inclusie in hoger onderwijs en onderzoek, dat van 2020 tot en met 2025 draaide.

Vijf jaar lang hebben universiteiten, hogescholen, NWO en het ministerie dat actieplan opgehemeld als dé sleutel tot een 'inclusieve wetenschap'. Er kwam een landelijk overlegcircuit met een adviescommissie, een stuurgroep, een werkgroep, een secretariaat en later zelfs een netwerkregisseur.

En de uitkomst na vijf jaar vergaderen en deugpronken? Of het actieplan echt tot meer diversiteit heeft geleid, is volgens de onderzoekers niet vast te stellen. De landelijke monitoring, die toenmalig D66-minister Dijkgraaf in 2024 nog "de hoogste prioriteit" gaf, is er nooit gekomen. Ook het landelijke kenniscentrum dat erbij hoorde, bleef een papieren plan: er ging geen euro naartoe en in 2024 verdween het plan in de la.

Zet die twee feiten naast elkaar. Op woensdag ligt er een evaluatie op tafel waaruit blijkt dat vijf jaar landelijk diversiteitsbeleid in het hoger onderwijs geen aantoonbaar effect had. En in dezelfde week staat in de Staatscourant hoe NWO, dat onder datzelfde ministerie valt, de regels oprekt voor zijn pot van 7,4 miljoen voor hooguit achttien promotieplekken van tot 420.000 euro per stuk, verdeeld op afkomst en asielstatus.

Trekt Letschert na zo'n rapport de stekker uit het diversiteitscircus? Natuurlijk niet. In haar Kamerbrief rept ze met geen woord over stoppen: ze belooft alleen 'voor het einde van het jaar' een reactie, en intussen verdeelt NWO gewoon verder miljoenen op afkomst. In de wereld van D66 is het ontbreken van elk resultaat nooit een reden om te stoppen, maar een excuus om de subsidiekraan verder open te draaien.

Het is ook niet de eerste keer. NWO concludeerde in 2020 in een eigen eindevaluatie al dat de precieze impact van het oorspronkelijke Mozaïek-programma, dat sinds 2004 bestaat, niet meetbaar was. Toch werd het opnieuw opgestart, en nu met meer geld per plek dan ooit.

Wetenschap hoort te draaien om één ding: waarheidsvinding, vakmanschap en individuele prestaties, ongeacht huidskleur, afkomst of paspoort. Wie publiek onderzoeksgeld opsluit in aparte loketten voor migranten en statushouders, maakt van de universiteit een herverdelingskantoor en zet onze eigen afgestudeerden bij het grofvuil.

De Tweede Kamer moet minister Letschert hierover ter verantwoording roepen. Een organisatie die van belastinggeld leeft, hoort niemand bij de deur te weigeren omdat zijn ouders uit Europa komen. Stop deze discriminerende miljoenenkermis bij NWO, en stop hem nu.