Ombudsman noemt overheid onbetrouwbaar voor boeren en D66-minister Van Essen drukt stikstofwet met 1,5 koe per hectare door

Volgens het onderzoek van de Nationale ombudsman, die onder meer sprak met 32 boeren uit verschillende sectoren, brancheorganisaties, de Rabobank en natuurclubs, heeft het voortdurend wisselende en tegenstrijdige overheidsbeleid diepe sporen getrokken. Boeren kregen jaar in, jaar uit te maken met veranderende spelregels rond stikstof, mest, water, natuur en dierenwelzijn. Het resultaat is niet alleen zakelijke verlamming op het erf, maar pure menselijke ellende in de keukens van duizenden boerengezinnen.

Ombudsman Reinier van Zutphen windt er in zijn conclusie geen doekjes om: "Boeren hebben geleden onder het handelen van de overheid en de onzekerheid over de toekomst. Ze kunnen alleen verder als de overheid erkent wat er mis is gegaan en welke gevolgen dat heeft gehad." Volgens het onderzoek van de ombudsman nam de overheid te weinig regie, handelde zij onvoldoende transparant en luisterde zij veel te weinig naar de mensen die daadwerkelijk het voedsel op ons bord brengen.

Schrijnend in het rapport is ook hoe boeren de Haagse communicatietrucs inmiddels feilloos doorzien. Meerdere agrariërs vertelden de onderzoekers dat zware maatregelen vaak aan het einde van de werkweek of net voor de start van een vakantieperiode worden gedropt, op momenten dat het ministerie onbereikbaar is voor kritische vragen. Den Haag behandelt zijn eigen voedselproducenten al jaren als lastige onderdanen die met sluwe timing en bureaucratische mist monddood gemaakt moeten worden, terwijl complete familiebedrijven tussen de raderen werden vermalen.

Van Zutphen waarschuwt expliciet dat een nieuw pakketje landbouwbeleid niet volstaat om het kapotgeslagen vertrouwen te herstellen. Maar bij het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur zit met Jaimi van Essen een raszuivere D66-technocraat aan de knoppen die zich van het leed op het platteland totaal niets aantrekt. Op de dag voor de publicatie van het ombudsmansrapport stuurde het kabinet het uitgewerkte wetsvoorstel voor de stikstofaanpak naar de Tweede Kamer.

Met een stalen gezicht verkondigt Van Essen dat hij "realisme en beleid dat aansluit op de praktijk" levert. In werkelijkheid vervangt het kabinet de Kritische Depositiewaarde (KDW) in de wet door keiharde sectorale uitstootdoelen in kilotonnen die in 2035 gehaald moeten zijn. En om te zorgen dat geen enkele veehouder onder het juk uitkomt, zet het kabinet er direct een dreigement in het persbericht bij: "Begin 2028 volgt een eerste meting. Als we dan niet op koers liggen, grijpen we in."

Kijk vervolgens naar wat het kabinet in petto heeft voor de zones rond zogeheten kwetsbare natuurgebieden. Voor de zomer koerste Van Essen nog op een rigide strook van 500 meter rond Natura 2000-gebieden en zelfs 1000 meter rond vijftien specifieke gebieden, vooral in Noord-Brabant en Drenthe. Om de schijn van "maatwerk" te wekken, krijgen provincies in het wetsvoorstel nu tot september 2028 de tijd om zelf plannen voor die zones op te stellen.

Maar onder dat vernislaagje van provinciale vrijheid ligt de Haagse knoet alvast klaar. Als provincies er niet in slagen om binnen de door Den Haag gedicteerde doelen een gebiedsplan op te leveren, treden automatisch de voorgenomen rijksregels in werking. Die voorgenomen landelijke dwangregels leggen op gebiedsniveau een plafond op van 1,5 GVE (oftewel anderhalve koe per hectare), gekoppeld aan een limiet van 170 kilo stikstof per hectare en strenge eisen voor gewasbescherming; dat is geen maatwerk, maar een ideologische wurggreep waarmee D66 het platteland sloopt.

Om de bittere pil te vergulden wijst Van Essen op een zak geld: uit de eerdere pot van 20 miljard euro is volgens het kabinet meer dan 9 miljard euro beschikbaar voor de omslag in de zones, inclusief "meerdere openstellingen van de vrijwillige beëindigingsregeling voor boeren die willen stoppen" en begeleiding door zogeheten "zaakbegeleiders". Ook wil het kabinet de invoering van een rekenkundige ondergrens versnellen naar 1 juli 2027, maar koppelt dat aan de chantagevoorwaarde dat de stikstofdoelen, het maatregelenpakket en de regels voor de zones eerst definitief zijn vastgesteld.

Het is dan ook geen verrassing dat de landbouwsector allerminst gerustgesteld is. LTO-voorzitter Ger Koopmans noemt het stikstofpakket tegenover de NOS weliswaar "op belangrijke onderdelen minder slecht dan de eerdere hoofdlijnenbrief", maar stelt direct vast dat "een aantal fundamentele bezwaren nog niet of onvoldoende" is weggenomen. Volgens Koopmans is de verstikkende onzekerheid waarin boeren leven nog altijd niet voorbij: "Zonder zekerheid is er ook geen perspectief."

Het meest onthullende verwijt van LTO legt de totale leegte van Van Essens "duidelijkheid" bloot. De grootste boerenorganisatie noemt het onacceptabel dat het ministerie nog altijd verzuimt om helder op tafel te leggen hoe groot de totale reductieopgave nu eigenlijk is en hoeveel daling de agrarische sector sinds 2019 al lang zelf heeft geleverd. Daardoor, zo waarschuwt LTO, "weten boeren nog steeds niet hoeveel stikstofuitstoot zij waar moeten reduceren".

Ook bij de jonge boeren van het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt (NAJK) klinkt diepe zorg. De jonge agrariërs wijzen erop dat het een loodzwaar en ingrijpend pakket blijft dat een enorme last op de schouders van jonge boeren en tuinders legt. Terwijl de Nationale ombudsman constateert dat tien jaar zwalkend beleid relaties en gezinnen op het platteland onder hoogspanning heeft gezet, zadelt D66 de volgende generatie boeren gewoon weer op met nieuwe kiloton-eisen en een mes op de keel voor begin 2028.

Wie nog twijfelt voor wie dit kabinet van D66, VVD en CDA werkelijk werkt, hoeft alleen maar te kijken naar wie er gisteren wél de vlag uithing. Terwijl de boerenorganisaties alarm slaan dat de fundamentele bezwaren niet zijn weggenomen, meldt de NOS dat milieuorganisaties blij zijn met de wet en sprak de linkse oppositiepartij PRO van Jesse Klaver haar steun uit voor de uitgewerkte plannen.

Dat zegt werkelijk alles over de koers van dit minderheidskabinet. Sinds 2019 laten achtereenvolgende kartelkabinetten zich gijzelen door papieren stikstofmodellen, Brusselse richtlijnen en de uitspraken van activistische D66-rechters die elke vergunning voor gesubsidieerde milieuclubs aan flarden schieten. In plaats van die doorgeslagen stikstofwetgeving simpelweg door de papierversnipperaar te halen en de Duitse drempelwaarden over te nemen, blijven VVD en CDA braaf meelopen aan de leiband van D66.

Daarbovenop dreigt Van Essen in zijn persbericht ook nog met staatsdwang richting supermarkten, verwerkers en andere ketenpartijen: als zij niet vóór 1 april 2027 afspraken maken over hoe boeren worden beloond voor milieu-, water- en natuurdoelen, wil het kabinet dat per 1 januari 2029 wettelijk opleggen. Zodra Jesse Klaver en de groene lobby juichen terwijl jonge veehouders en gezinsbedrijven naar adem snakken, weet je dat het boerenverraad in Den Haag gewoon doorgaat.

De Nationale ombudsman heeft het zwart op wit gezet: tien jaar lang was de Nederlandse staat een onbetrouwbaar bolwerk tegenover zijn eigen boeren. Een regering met ook maar een greintje fatsoen zou na zo'n oordeel direct stoppen met uitkoopregelingen, kiloton-dwang en normen van anderhalve koe per hectare. Maar zolang D66'er Jaimi van Essen op Landbouw zit en de verraderspartij VVD en het CDA hem laten begaan, krijgt de boer uit Den Haag geen erkenning, maar een nieuw pakket dwangmaatregelen.