VVD-minister Sophie Hermans speelt 'marktmeester' over de supermarkt en werkt aan een 'suikerbelasting op eetwaren'

De brief van zes pagina's waarmee VVD-bewindsvrouw Sophie Hermans de Tweede Kamer bedient, leest van de eerste tot de laatste regel alsof hij rechtstreeks op het partijbureau van D66 of PRO is uitgetikt. De aanleiding is een rapport van het door haar eigen ministerie gefinancierde Kennisplatform Preventie over de zogeheten "commerciële determinanten van gezondheid". Dat rapport is opgesteld door een "technische werkgroep" onder penvoering van TNO, waarin ook ambtenaren en onderzoekers van het RIVM en de WRR zaten, nadat hun was gevraagd te reflecteren op een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en een manifest dat spreekt van een "gezondheidsramp" in Nederland.

Wat die ambtelijke en academische denkgroep vervolgens op papier zet, is het klassieke recept van de paternalistische bemoeistaat. Volgens het rapport worden burgers niet ziek of te zwaar door hun eigen keuzes, maar door de boze buitenwereld: "de systemen, praktijken en routes waarmee commerciële partijen via producten, diensten, markten en de manier waarop zij opereren, invloed uitoefenen op de volksgezondheid en gezondheidsverschillen". Delen van de voedingsindustrie, de alcoholindustrie en de fossiele brandstofindustrie worden in één adem op een hoop gegooid als zogeheten 'health-harming industries'. In de wereld van de WHO, het RIVM en VVD-minister Sophie Hermans ben jij als burger een hulpeloze kleuter die niet zelf kan kiezen wat hij in zijn winkelwagentje legt, en is de ondernemer die eten en drinken verkoopt een staatsvijand.

In plaats van dit WHO- en RIVM-rapport beleefd in een la te schuiven en te zeggen dat volwassen Nederlanders zelf wel bepalen wat er bij hen thuis op het bord ligt, loopt VVD-minister Hermans er vol enthousiasme achteraan. Ze schrijft dat het onderwerp "zichtbaar in veel verschillende beleidsdomeinen binnen en buiten VWS" is en dat ambtenaren van Economische Zaken, Financiën en haar eigen departement al als waarnemer aan het traject deelnamen "ten behoeve van de beleidsmatige aansluiting". Wanneer ambtenaren van Financiën en Volksgezondheid samen in een zaaltje gaan zitten om na te denken over jouw gezondheid, weet elke werkende Nederlander precies hoe laat het is: dan wordt er achter de schermen alvast een nieuwe belastingheffing ontworpen.

Hoe diep de ideologische afkeer van de vrije markt inmiddels in de top van de VVD zit, blijkt uit de passages die Hermans zonder één kritische kanttekening overneemt over de rol van het bedrijfsleven. Volgens de brief ziet de werkgroep in Nederland allerlei verdachte "bedrijfspraktijken", namelijk "lobby en beleidsbeïnvloeding, marketing, beïnvloeding van de wetenschap en reputatiemanagement". Om die commerciële vrijheid de kop in te drukken, stelt de brief dat "het versterken van tegenmacht noodzakelijk is om gezondheid beter te positioneren in de belangenafwegingen".

Let wel: wanneer door de staat gesubsidieerde gezondheidsfondsen, klimaatclubs, het RIVM en de WHO dag in dag uit op de deuren van de ministeries bonzen om hogere belastingen en verboden af te dwingen, heet dat in Den Haag onafhankelijk advies en het "maatschappelijk middenveld". Maar wanneer een supermarkt, een levensmiddelenfabrikant of een mkb-ondernemer waarschuwt dat al die Haagse regels en accijnzen het eten voor gewone gezinnen onbetaalbaar maken, is dat volgens het rapport van Hermans plotseling verdachte beïnvloeding waartegen de staat "tegenmacht" moet organiseren.

Sterker nog: Hermans kondigt in haar brief aan dat haar ministerie dit betuttelprogramma niet alleen binnen VWS uitrolt, maar ook "bij andere departementen onder de aandacht" brengt, met als doel dat "gezondheidsimplicaties worden geïntegreerd in besluitvormingsprocessen op nationaal en internationaal niveau en in verschillende beleidsdomeinen". En dat blijft niet bij Den Haag alleen. Hermans meldt trots dat het kabinet de inzet minder vrijblijvend wil maken "door de wettelijke verankering van gezondheidstaken voor gemeenten te verkennen", én een proef opzet om te kijken "hoe de adviesrol van de GGD bij ruimtelijke planvorming kan worden versterkt". Straks kijkt niet alleen het ministerie van Sophie Hermans mee in je koelkast, maar krijgen ook de GGD en het gemeentehuis een wettelijke vrijbrief om hun neus in elke winkelstraat en elk bedrijventerrein te steken.

Alsof dat nog niet genoeg bemoeizucht is, kondigt de VVD-minister aan dat het kabinet wil komen "met de inzet van wetgeving die marketing van ongezonde voedingsmiddelen gericht op kinderen reguleert. Op dit moment wordt er gewerkt aan een wetsvoorstel hieromtrent." Ouders zijn volgens het kabinet-Jetten blijkbaar te dom om in de supermarkt nee te zeggen tegen hun eigen kinderen, dus moet de staat met nieuwe wetten, toezichthouders en boetes bepalen welke reclame er nog op een verpakking of een schermpje mag staan.

De werkelijke aap komt uit de mouw op pagina 5 van de Kamerbrief, waar Hermans ingaat op de rol van "de overheid als marktmeester". Hermans schrijft daar met volle instemming: "Breder bezien is het de taak van de overheid als marktmeester om te zorgen voor goed functionerende markten. Als er evident of ernstig marktfalen optreedt door activiteiten van bedrijven of door hun producten, dan heeft de overheid een rol bij het corrigeren daarvan." En hoe corrigeert de Haagse overheid volgens een VVD-minister de burger en het bedrijfsleven? Niet door minder te regelen, maar door de belastingzweep eroverheen te halen.

Hermans noemt eerst schaamteloos "het beprijzen van schadelijke activiteiten, zoals met de differentiatie naar afstanden van de vliegbelasting in 2027" als lichtend voorbeeld van gezondheidsbeleid. Je leest het echt goed: de ordinaire vliegtaks waarmee het kabinet-Jetten de zuurverdiende zomervakantie van Nederlandse gezinnen uitknijpt, wordt door de minister van Volksgezondheid nu ook al verkocht als een medische opvoedmaatregel van "de overheid als marktmeester".

En direct in de zin erna legt Hermans de volgende belastingbom op tafel voor iedereen die wel eens boodschappen doet: "Een ander voorbeeld is dat het kabinet werkt aan een omzetting van de verbruiksbelasting op alcoholvrije dranken naar een op basis van suikergehalte gedifferentieerde verbruiksbelasting, evenals aan een suikerbelasting op eetwaren." Eerst verhoogde Den Haag de verbruiksbelasting op frisdrank en sapjes al fors, en nu werkt het kabinet van D66, VVD en CDA dus niet alleen aan een gedifferentieerde suikertaks op dranken, maar ook aan een compleet nieuwe "suikerbelasting op eetwaren"!

Wat houdt zo'n "suikerbelasting op eetwaren" in de praktijk in? Dat de fiscus straks over koekjes, gebak, chocolade, toetjes, broodbeleg, sauzen en talloze andere alledaagse boodschappen een extra strafheffing gaat innen. En natuurlijk presenteert Hermans daar tegenover dat de overheid zo vrijgevig is om "het financieren van schoolfruit" te regelen. Eerst plukt de belastingstaat het gezin bij de supermarktkassa kaal met een suikerbelasting op eten en drinken, en daarna mag je op je knieën dankjewel zeggen als de overheid van jouw eigen afgepakte belastinggeld een appel op school uitdeelt.

Dit hele dossier legt genadeloos bloot waarom de VVD een onbetrouwbare verraderspartij is geworden die werkelijk niets meer met vrijheid of een kleinere overheid te maken heeft. Tijdens verkiezingscampagnes beloven VVD-politici met de hand op het hart dat werken moet lonen, dat de lasten voor de middenklasse omlaag moeten en dat ondernemers de ruimte krijgen. Eenmaal in het kabinet van Rob Jetten, met het CDA van Henri Bontenbal, verandert VVD-minister Sophie Hermans in de opper-schooljuf van een betuttelkartel dat met rapporten van de WHO en het RIVM onder de arm achter onze boodschappenkar aanjaagt.

Laten we één ding glashelder stellen: het gaat Den Haag bij zo'n "suikerbelasting op eetwaren" helemaal niet om jouw gezondheid. Als Sophie Hermans zich echt druk maakte om de gezondheidszorg van Nederlanders, dan zorgde ze er wel voor dat ziekenhuizen en ggz-instellingen niet in november al een cliëntenstop hoeven in te stellen en dat ouderen en chronisch zieken niet worden uitgekleed via hun zorgaftrek en eigen bijdragen. Elke zogeheten gedragsbelasting, of het nu op vliegen, autorijden, energie, frisdrank of straks op ons eten is, dient simpelweg als een ordinaire geldmachine voor een onverzadigbare schatkist.

En wie betaalt die rekening? Niet de goedbetaalde topambtenaren van VWS, de onderzoekers van TNO en het RIVM of de ministers die in hun dienstauto langs het Binnenhof zoeven, maar de gewone Nederlander, het gezin met kinderen en de AOW'er voor wie het winkelmandje bij de supermarkt de afgelopen jaren al tientallen procenten duurder is geworden. Ook de voedingsproducenten, bakkers en supermarkten krijgen er weer een bureaucratische belastingmolen bij die elke cent aan extra heffingen en administratiekosten één-op-één zal moeten doorberekenen in de consumentenprijs.

De overheid hoort niet te spelen voor "marktmeester" over onze eettafel en heeft helemaal niets te zoeken in het winkelwagentje van vrije burgers. De belastingen in Nederland moeten niet omhoog met een zieke "suikerbelasting op eetwaren", maar radicaal omlaag door eindelijk het mes te zetten in de miljardenverslindende overheidsuitgaven, de subsidieclubs van ZonMw en het Kennisplatform Preventie, de klimaatfondsen en de asielindustrie. Sophie Hermans moet met haar vingers van onze boodschappen afblijven en deze betuttelbelasting op eten per direct in de prullenbak gooien!