Tocqueville en de nuttige leugen van het christendom

Instrumentele opvatting van religie bevreemdt.

Alexis de Tocqueville reisde in 1831-1832 door de toen nog jonge Verenigde Staten van Amerika, en trof daar naar eigen zeggen de democratie in zijn meest uiterste vorm aan. Zijn bevindingen tekende hij op in zijn meesterwerk De la démocratie en Amérique, een boek dat ons overigens veel kan leren over de Nederlandse samenleving anno 2011. Onlangs verscheen de Nederlandse vertaling, waar Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden, een uitgebreid nawoord bij schreef. In een kort interview met Trouw licht hij een en ander toe.

Kinneging legt uit dat Tocqueville de zogenoemde ‘tirannie van de meerderheid’ als grootste inherente gevaar van democratie beschouwt. ‘Daarmee bedoelde hij dat democratie gemakkelijk kan ontaarden in iets wat er als twee druppels water op lijkt, maar het niet is: een situatie waarin de wil van de meerderheid ten koste gaat van die van de minderheid.’ Maar is dat dan niet juist de essentie van democratie, dat in feite toch niets meer of minder dan 50+1 behelst? ‘Nee, de bedoeling is dat die meerderheid rekening houdt met de belangen van de minderheid en die niet zomaar terzijde schuift’, aldus Kinneging.

Hoe kan zo’n tirannie van de meerderheid dan worden voorkomen? Daarvoor komt Tocqueville uit bij het christendom, dat het egoïsme in de mens tempert en hem zich meer doet richten op de gemeenschap en anderen. ‘Dat lukt het christendom beter dan andere religies, vond hij, omdat het geen uitgebreide goddelijke wet heeft, zoals het Jodendom en de islam, die alleen al om die reden moeilijk samengaan met de democratie’, zegt Kinneging. ‘[Tocqueville] gaat het om christendom in een brede zin, los van welke denominatie ook. Dat vond hij belangrijk. Tocqueville was wat je noemt een cultuurchristen.’

Cultuurchristen. Een mooie term, die eigenlijk verbloemt dat Tocqueville er gewoonweg een puur instrumentele opvatting van religie op nahield. Slechts omdat het christendom toevalligerwijs de meest gunstige/nuttige uitkomsten biedt, laat Tocqueville zich er zo lovend over uit. Maar hoe realistisch is dat? Tocqueville gelooft immers niet in het christendom als religie, maar in het christendom als ware het het cement van de samenleving. Zo bezien is het christendom inwisselbaar voor elk moreelstelsel dat een nuttigere uitkomst kan bieden, c.q. een steviger cement van de samenleving kan vormen.

Kan dat wel? Religie ontdoen van haar bovennatuurlijke elementen. Komt het niet neer op religie als een nuttige leugen, en hoe krijg je het volk dan zover om die leugen te accepteren? Is dat überhaupt wel mogelijk? Of bedoelt Tocqueville het niet zo?

foto: sam sepe – flickr


Waardeer jij de artikelen op DagelijkseStandaard.nl? Volg ons dan op Twitter!

In dit artikel

Wie op onze website reageert, gaat akkoord met ons huisreglement.

11 reacties

  1. Nittickson

    Sven, niet alles wat niet bewijsbaar is is “bovennatuurlijk”. Als Tocqueville het over de imperatieven voor gedrag heeft in het Christendom en die onderschrijft, dan doet hij daarmee geen “bovennatuurlijke” uitspraak en hij onderschrijft de bovennatuurlijke uitspraken van het christendom ook niet.

     

    De vraag is: kan de ethiek van een religie overleven als je (bijvoorbeeld) niet gelooft dat Jezus aan het kruis is gestorven voor onze zonden?

     

    Ik zou bijna zeggen: waarom zou dat niet kunnen? In de ogen van de meeste seculieren hebben die dingen helemaal niets met elkaar te maken.

     

    Het pleidooi van Tocqueville is ook eigenlijk niet dat de christelijke ethiek bewaard moet blijven vanwege de godsdienstige inspiratie, laat staan legitimatie, maar vanwege de vele voordelen die die ethiek heeft.

     

    De christelijke ethiek kan OOK heel goed blijven bestaan als er over gedebatteerd wordt en de discussie niet verboden wordt met de opmerking dat het hier om het woord van god gaat. Er valt namelijk naast het nodige aan negatiefs, zeker ook veel positiefs over de christelijke moraal te zeggen. En dat bepaald het overleven van de christelijke ethiek.

     

    En de moraal – iedere moraal – hoort zich in een vrije, democratische samenleving permanent te bewijzen in discussies.

     

  2. Sven

    ‘Ik vermoed dat je Tocquevilles opmerking moet begrijpen als gericht aan
    de Verlichte elite van zijn tijd.  Sommige Verlichters verwachtten veel
    heil als het volk bevrijd zou worden van bijgeloof en de macht van de
    kerk, en als het zou leren ‘zelfstandig’ te denken.  Tocqueville lijkt
    tot hen te zeggen: nee, het christelijk geloof is het cement van onze
    beschaving, dat moet je niet in zijn geheel willen bestrijden.’

     

    Zo lees ik het in principe ook. Maar dat komt in feite neer op een ‘houden jullie ze dom, dan houden wij ze arm’ idee. Toch?

  3. chp

    Ik denk dat je gelijk hebt dat het idee van een ‘cultureel christendom’ heel problematisch is.  Mensen geloven in God omdat ze denken dat hij bestaat, niet omdat het geloof in God ‘maatschappelijk nuttig’ is.  Een geloof dat alleen nog instrumenteel verdedigd wordt of kan worden, is geen lang leven meer beschoren.   Dit geldt natuurlijk ook voor eventuele alternatieven voor het christendom.  Een seculier, liberaal en naturalistisch wereldbeeld moet in zichzelf aantrekkelijk zijn, en voor waar gehouden worden, wil het breed aanvaard worden.  

     

    Ik vermoed dat je Tocquevilles opmerking moet begrijpen als gericht aan de Verlichte elite van zijn tijd.  Sommige Verlichters verwachtten veel heil als het volk bevrijd zou worden van bijgeloof en de macht van de kerk, en als het zou leren ‘zelfstandig’ te denken.  Tocqueville lijkt tot hen te zeggen: nee, het christelijk geloof is het cement van onze beschaving, dat moet je niet in zijn geheel willen bestrijden.  Deze hele discussie is echter passe, want het volk gelooft in groten getale al lang niet meer in God.

     

    De waarschuwing voor de ‘tirannie van de meerderheid’ is daartegen nog steeds heel relevant.  De meerderheid is (in Nederland en in de EU) nu seculier en het zijn christenen, moslims en andere gelovigen die in de minderheid zijn.   Kan de meerderheid het opbrengen de religieuze minderheden vrij te laten in de uitoefening van het geloof.  De tekenen zijn slecht.  Het verbod op ritueel slachten, het verbod op het dragen van boerka’s, de constante hysterie over de islam, VVD’ers die de vrijheid van godsdienst willen afschaffen — de meerheid gaat tirannieke trekken vertonen.

  4. Sven

    Ik ben het met je eens dat die ethiek kan voortbestaan, dat zie je ook wel in Nederland, waar best veel van wat wij ‘gewoon’ vinden te herleiden is tot het christendom.

     

    ‘En de moraal – iedere moraal – hoort zich in een vrije, democratische samenleving permanent te bewijzen in discussies.’

     

    Daar zou Tocqueville het niet mee eens zijn. Er zijn in zijn ogen juist bepaalde dogma’s nodig, die buiten de discussie staan. Ik vraag me af of je dat tegenwoordig – in het licht van ‘de mondige burger’ – nog kunt volhouden.

  5. Nittickson

    Ik moet bekennen dat ik Tocqueville vooral ken van boeken over hem, niet uit zijn eigen werk, al staat het hier al jaren in de kast. Over zijn mening mag ik het dus niet hebben.

     

    Maar het lijkt me dat er bepaalde “dogma’s” zijn omdat ze in vrijwel iedere discussie overeind blijven en er nooit iets beters voor gevonden is. Waarom zou je immers bang zijn voor discussie als je meent dat de dingen in jouw land heel goed geregeld zijn? Ik zie de tegenstelling tussen ‘dogma’ en discussie niet zo sterk. De gravitatiewetten van Newton hebben ook altijd ter discussi gestaan terwijl er heel lang echt niets beter voorhanden was. En zelfs al weten we inmiddels zeker dat ze niet de hele waarheid vertellen, dan nog geldt onomstreden dat ze nog altijd heel bruikbaar zijn.

     

    Kortom: die noodzaak om dingen buiten de discussie te houden lijkt me heel onverstandig, heel onnodig en beslist van buiten de traditie van de Verlichting.

     

  6. Obama: “Islam is verweven in het fundament van Amerika” – De Dagelijkse Standaard

    […] een beetje verstand heeft van de Amerikaanse geschiedenis weet dat dit je reinste onzin is. Het christendom speelde een grote rol in het ontstaan van de Verenigde Staten, de islam deed dat niet. Sterker nog, […]

  7. Belachelijke uitspraak Obama: “Islam is verweven in het fundament van Amerika” | 2012-2019: de grote verdrukking

    […] een beetje verstand heeft van de Amerikaanse geschiedenis weet dat dit je reinste onzin is. Het christendom speelde een grote rol in het ontstaan van de Verenigde Staten, de islam deed dat niet. Sterker nog, […]

  8. Havank

    Prima geschreven stuk.

    Wat mij bekend is had de Toqueville een goede leermeester namelijk Immanuel Kant, die in zijn gedegen werk, als vrijdenker, er bij uit kwam volgens de REDE, dat het christendom ver te prefereren was boven de Islam c.q. het Jodendom.

    Het betreft hier zijn boek De Religie binnen de grenzen van de Rede.

  9. jantje

    In Nederland heb je vaak de dictatuur van de minderheid.

    Voorbeelden:

    -De burgemeestersverkiezingen in Utrecht en Tilburg.

    -Positieve discriminatie op allerlei fronten, voor allerlei groeperingen.

    – Baantjescarrousel in de politiek.

    – Old boys network.

    Waarschijnlijk zijn er nog wel een aantal.

     

    Verder vind ik het niet zo smakelijk om de “christelijke leugen” uit 1830 te koppelen aan de huidige situatie.

    Verder is dit stukje aperte onzin:

    Cultuurchristen. Een mooie term, die eigenlijk verbloemt dat Tocqueville
    er gewoonweg een puur instrumentele opvatting van religie op nahield.
    Slechts omdat het christendom toevalligerwijs de meest gunstige/nuttige
    uitkomsten biedt, laat Tocqueville zich er zo lovend over uit. Maar hoe
    realistisch is dat? Tocqueville gelooft immers niet in het christendom
    als religie, maar in het christendom als ware het het cement van de
    samenleving. Zo bezien is het christendom inwisselbaar voor elk
    moreelstelsel dat een nuttigere uitkomst kan bieden, c.q. een steviger
    cement van de samenleving kan vormen.

    Het  boek is geschreven in 1831, toen keek men er niet met de blik van nu tegenaan.

    Tocqueville was gewoon Christen, net zoals je gewoon Moslim bent in het midden-oosten. Anders werd je compleet buitengesloten, net als nu in het M-O bij een ander geloof. De samenlevingen van 1830 en nu zijn niet te vergelijken door het Christendom als cement te beschouwen. Er was heel ander cement nodig in 1830 dan nu. En als de hoog(moed)leraar een beter moreelstelsel denkt te kennen, of een begin hiervan,  dan zou ik dat graag willen weten.

    Verder is Iets wegzetten als toeval niet bepaald wetenschap.

    Maarja Christenen keren de andere wang toe, die kan je rustig zwart maken.

     

  10. J. School

    Bart-Jan Spruyt waarschuwt de laatste tijd in zijn stukken onophoudelijk voor het in zijn ogen dreigende gevaar dat het secularisme doorschiet in egalitarisme. Volgens Spruyt worden de christelijke waarden die de basis vormen van onze beschavingstraditie en ons rechtsstelsel door atheïstische gelijkheidsdenkers onvoldoende onderkend en zal het verloochenen ervan leiden tot een toenemend normverval en een hellend ethisch vlak. Hij vreest voor (Grond)wetswijzigingen die een gelijkheidsjuk zullen inluiden. Gelukkig gaat Bart-Jan Spruyt niet zover dat hij het over seculier fundamentalisme heeft, want dat is een bedachte term voor een niet-bestaande stroming. 

     

    Dit gezegd hebbende, De Tocqueville had gelijk met zijn overtuiging dat het christendom verreweg de te preferen bedding vormde voor de ontwikkeling van een samenleving. Men moet tenslotte ergens beginnen, andere religies vielen al snel af door hun barbaarsheid, bovendien kon hij in die tijd en vanwege zijn herkomst ook nauwelijks om het christendom heen.

     

    Natuurlijk is de historische waarde van het christendom voor ons normen- en waardenstelsel onmiskenbaar en onvolprezen, maar het huidige systeem is bepaald niet (ver)volmaakt. Er valt (hoewel dit ongetwijfeld blasfemisch klinkt in zekere kringen) nog genoeg aan te schaven, vooral waar het de grondwettelijke bescherming van primitieve gebruiken en tradities betreft die in feite op evidente wijze het algemeen belang (dat van de meerderheid) schaden en inbreuk maken op de rechten van Nederlandse ingezetenen (met name kinderen). Daarnaast zijn de de typisch christelijk geachte deugden tegenwoordig bepaald universeel te noemen, deze zullen absoluut niet verdwijnen met de ontkerkelijking van de samenleving. Tenslotte houdt onze Grondwet onvoldoende rekening met het bestaan van religies en ideologieën die onze democratische rechtsstaat ongunstig gezind zijn en hem (al dan niet langs democratische weg) willen afschaffen en/of vervangen door een inferieur systeem.

     

    De christelijke wangtoekeerneiging en de starheid waarmee
    achterhaalde en discriminatoire leerstukken worden verdedigd en
    afgeschermd van wettelijke hervormingen faciliteert hele nare “fellow
    travellers”. Wat mij betreft voldoende reden om het christelijke cement
    te wapenen met wat egalitaristische spijlen, geheel volgens het
    christelijke adagium: onderzoek alles en behoudt het goede. Echter, de hervormingsnoodzaak die rechtsfilosofen en politici zouden behoren te voelen blijft ver achter bij de de al jaren voortdurende ontkerkelijking en de voortschrijdende secularisatie van de maatschappij.

     

    Bewonderaars van De Tocqueville hoeven zich dus geen zorgen te maken over een “tirannie van de meerderheid”. Sterker nog, in Europees verband zien we eerder het omgekeerde gebeuren.

     

     

  11. trias politica

    Nuttig stuk. Omdat het een zeer belangrijk dilemma van het democratisch staatsbestel, van democratie in het algemeen behandelt: de dictatuur van de meerderheid+1. Terecht wijst De Tocqueville hierop.

    Zijn opmerkingen over de rol van het christendom zijn eveneens scherp waargenomen. En hoe instrumenteel ook, niet elke religie is zonder meer inwisselbaar. Daarvoor dient die religie een minder gecentraliseerde Godverheerlijking te hebben. Niet voor niets noemt hij de Islam als voorbeeld. De rol van een godsdienst als ‘(ver-)bindende’ factor in de samenleving wordt mooi weergegeven. En dat is het dan ook.

    En ofschoon democratie effectief betekent 50+1 = besluit, laat De Tocqueville goed zien, dat ware democraten daar niet mee wegkomen. Ook de mening van de minderheid, zeker als dat een grote minderheid is, dient te worden gerespecteerd en te worden meegenomen. Ook Donner weet dat…

Reacties zijn gesloten.

e-mail:

 
Ja, ik ga ermee akkoord dat Dagelijkse Standaard mij incidenteel commerciële emails stuurt.