De Staat houdt al zeven jaar bij waar jouw auto rijdt, en kan de rechter niet eens uitleggen waarom dat nodig is

Het gerechtshof Den Haag deed dinsdag een tussenuitspraak in de zaak die Privacy First al sinds 2021 voert tegen dit systeem van automatische kentekenherkenning. De conclusie is vernietigend voor de Staat: die heeft volgens het hof onvoldoende uitgelegd waarom het bewaren van al die gegevens nodig is. De definitieve uitspraak volgt volgens het ANP op 13 oktober.

Maak het concreet. Een camera boven de weg legt jouw kenteken vast, met plaats en tijd. Je hebt niets gedaan. Je bent geen verdachte. Je rijdt naar je werk of naar je moeder. En toch belandt die rit in een centrale politiedatabase, waar hij een maand lang te doorzoeken is.

Gericht speurwerk naar criminelen ziet er anders uit. Dit is een sleepnet over miljoenen gewone burgers, in de hoop dat er ooit een keer iets bruikbaars tussen zit. Het systeem draait op basis van artikel 126jj van het Wetboek van Strafvordering, en de politie gebruikt het al jaren zonder dat een rechter vooraf meekijkt.

Het hof zegt nu dat dat niet door de beugel kan. Volgens Recht.nl twijfelt het hof aan de rechtmatigheid van het hele systeem. Op twee punten voldoet de regeling nu al niet aan de privacybescherming uit de verdragen: er moet onafhankelijk toezicht komen op waar de camera's hangen, en de politie mag de opgeslagen gegevens alleen gebruiken na toestemming van een rechter.

Het pijnlijkste deel van de uitspraak is de huiswerkopdracht. Het hof wil van de Staat weten hoe vaak de opgeslagen kentekens daadwerkelijk belangrijk waren voor het oplossen van misdrijven, en waarom het precies vier weken moet zijn. Denk je in: een systeem dat al sinds 2019 draait, onder verantwoordelijkheid van het ministerie van Justitie en Veiligheid van minister David van Weel, en de Staat kan een rechter niet eens laten zien wat het oplevert.

Als het systeem zo onmisbaar was, had de Staat die cijfers het hof allang voorgelegd. Dat is niet gebeurd. Dat zegt genoeg over hoe serieus Den Haag de privacy van de gewone Nederlander neemt: eerst verzamelen, en pas als een rechter erom vraagt, nadenken over de vraag of het eigenlijk wel nodig was.

En het past in wat DDS steeds vaker ziet. Van politiedrones die boven de snelweg bekeuren tot ov-boa's die straks in je pasfoto mogen kijken: de overheid kijkt steeds meer mee, en vraagt steeds minder vaak of dat eigenlijk mag.

Dat is het oudste argument van elke staat die te veel wil weten. Het draait de zaak om. In een vrij land hoeft de burger niet uit te leggen waarom hij met rust gelaten wil worden. De staat moet uitleggen waarom hij het recht heeft om mee te kijken. Precies dat zegt het hof nu ook.

Bovendien: wie vandaag niets te verbergen heeft, weet niet wat een volgend kabinet morgen verdacht vindt. Een database met de bewegingen van miljoenen auto's is een wapen dat klaarligt voor iedereen die het wil gebruiken.

Van Weel wacht de einduitspraak niet af. Hij zet het vier weken bewaren van kentekens van onschuldige automobilisten per direct stop, totdat de Staat met harde cijfers heeft aangetoond dat het nodig is. Gegevens mogen alleen nog worden gebruikt na toestemming van een rechter, en de Kamer krijgt een openbare lijst van alle cameralocaties.

Zeven jaar lang reden miljoenen Nederlanders onder het oog van de Staat. Het wordt tijd dat de Staat eens verantwoording aflegt aan de burger, in plaats van andersom.