Defensie wil NAVO-leiding door 13 gemeenten rammen zonder volledig milieurapport, terwijl PAS-melders al jaren wachten

Voor de NAVO kan het ineens wel: een milieutoets overslaan omdat de wereld verandert. De boer die al jaren op een vergunning wacht, kan daar alleen van dromen.

Defensie heeft woensdag het ontwerp-projectbesluit voor een nieuwe brandstofleiding gepubliceerd: zestig kilometer ondergrondse buis van depot Klaphek bij Lopik naar depot Best, dwars door dertien gemeenten. Het besluit is ondertekend door CDA-staatssecretaris Derk Boswijk. De leiding hoort bij het Central European Pipeline System van de NAVO, en de NAVO betaalt vrijwel alles.

De leiding loopt door Lopik, Vijfheerenlanden, Culemborg, West Betuwe, Zaltbommel, Maasdriel, Heusden, 's-Hertogenbosch, Vught, Boxtel, Best, Oirschot en Oisterwijk. Drie provincies en vier waterschappen zijn erbij betrokken. Het gaat om een brandstofleiding van tien inch onder een druk van maximaal 96 bar, met aan weerszijden een strook waarin je niet zomaar mag bouwen.

De nieuwe buis vervangt een leiding uit 1954, die volgens Defensie verouderd is en op sommige plekken te ondiep ligt. Dat die vervangen moet worden, is te verdedigen. Wat stuit, is hoe het gebeurt.

Het ontwerpbesluit regelt dat de dertien gemeenten en de drie provincies vijf jaar lang geen regels mogen stellen die de aanleg, het gebruik of het onderhoud van de leiding belemmeren. Wat de gemeenteraad in Vught of Culemborg ervan vindt, doet er dus niet meer toe. Dertien gemeenteraden worden vijf jaar lang buitenspel gezet voor één leiding uit Den Haag.

Hoeveel het project kost, staat nergens in het besluit. Nederland betaalt de overeenkomsten met de grondeigenaren en de leges, de rest komt uit de NAVO-pot. Over het bedrag zwijgt Defensie.

Het opvallendste staat diep in de toelichting. Defensie koos eerst voor een volledige milieueffectrapportage. Begin 2024 lag de notitie daarvoor ter inzage, en burgers dienden zienswijzen in. Maar eind 2025 besloot de minister van Defensie de milieueffectrapportage niet af te maken. Er kwam alleen een lichtere m.e.r.-beoordeling, „mede op basis van de opgelopen vertraging en de veranderende situatie in de wereld”. Op 9 juni 2026 concludeerde Defensie daarin dat een volledig rapport niet nodig is, omdat het project volgens Defensie niet tot aanzienlijke milieueffecten leidt.

Dat besluit viel nog onder het vorige kabinet, maar Boswijk neemt het nu gewoon over en zet zijn handtekening eronder. Een volledig milieurapport is dus niet meer nodig, omdat het te lang duurt, het in de wereld onrustig is en Defensie zichzelf vrijpleit.

Leg dat eens naast de PAS-melders. Van de 3.637 boeren en ondernemers die zich ooit meldden, voldoen er volgens een brief van D66-minister Van Essen van juni 1.448 dossiers aan de criteria, en hebben er maar 19 een onherroepelijke vergunning. Dat schreven we vorige week al, toen Boswijk vier boerenbedrijven bij Lelystad opofferde voor straaljagers. De staat die de boer jarenlang laat wachten, gunt zichzelf de uitzondering in één besluit.

Volgens Defensie werkt het overgrote deel van de grondeigenaren langs het tracé mee. Maar enkele eigenaren hebben laten weten dat ze niet willen. Voor hen staat het in het besluit zwart op wit: komt er geen overeenstemming, dan kan de minister een gedoogplicht opleggen. Dan moeten ze de werkzaamheden in en onder hun grond toelaten, of ze willen of niet.

Wie schade lijdt, bijvoorbeeld omdat een weiland een seizoen niet bruikbaar is, krijgt volgens Defensie een passende vergoeding, per geval bekeken. Maar de keuze is weg. Meewerken mag, weigeren niet: wie nee zegt, krijgt de leiding toch door zijn land.

Defensie heeft ook geen formele voorkeursbeslissing genomen over het tracé, maar het „informeel” bepaald. Het ontwerp ligt nu zes weken ter inzage, met een paar inloopavonden. Dat is de inspraak die overblijft als de milieutoets al geschrapt is en de gemeenten al vastzitten.

Niemand vraagt Defensie om de NAVO in de steek te laten. Een betrouwbare brandstofvoorziening voor vliegvelden is belangrijk. Maar dan moeten de regels die Den Haag voor iedereen maakt, ook voor Den Haag zelf gelden.

Boswijk moet de volledige milieueffectrapportage alsnog laten maken, of de Kamer uitleggen waarom wat voor een boer verplicht is, voor Defensie ineens overbodig is. En hij moet openbaar maken wat de leiding kost, ook als de NAVO betaalt.

De Kamer moet hier niet wegkijken. De partijen die boeren al jaren aan de strengste milieuregels houden, moeten nu laten zien of die regels ook gelden als de afzender Defensie heet.

En als „de veranderende situatie in de wereld” een reden is om procedures te versnellen, dan geldt dat ook voor de PAS-melders, de woningbouw en de boer die al jaren vastzit. Jij wacht op je vergunning, de staat schrijft er een voor zichzelf. Als Den Haag zijn eigen regels kan overslaan zodra het uitkomt, zijn het geen regels maar een wurggreep voor de burger.