FVD trekt beerput open: wat bespreekt de NCTV achter gesloten deuren met journalisten en wetenschappers?

FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen diende maandag afzonderlijke series Kamervragen over mogelijke contacten tussen de NCTV en journalisten, de relatie tussen de NCTV en wetenschappers en het structurele overleg tussen de secretarissen-generaal van de ministeries in.

Dat zijn geen vrijblijvende vragen. Dit gaat over de vraag hoe de permanente staatsmacht in Nederland functioneert - en vooral hoeveel daarvan buiten het zicht van de gekozen volksvertegenwoordiging en de burger plaatsvindt.

Ministers komen en gaan. Kabinetten vallen. Partijen verliezen verkiezingen. Maar de ambtelijke bovenlaag blijft zitten. Daar wordt beleid voorbereid, informatie geselecteerd en bepaald welke maatschappelijke ontwikkeling als een risico, crisis of bedreiging wordt behandeld.

De NCTV beschikt daarbij over een uitzonderlijke positie. De organisatie houdt zich bezig met terrorismebestrijding, nationale veiligheid, cyberdreigingen, crisiscommunicatie en de vermeende weerbaarheid tegen buitenlandse beïnvloeding. Dat zijn belangrijke taken. Juist daarom moet de democratische controle messcherp zijn.

Een veiligheidsdienst of veiligheidscoördinator mag nooit uitgroeien tot een politiek ministerie van Waarheid dat indirect bepaalt welke meningen verdacht zijn, welke wetenschappers als gezaghebbend gelden en welke journalisten toegang krijgen tot de gewenste overheidsduiding.

De vragen van Van Houwelingen bewijzen op zichzelf niet dat er sprake is van ongeoorloofde beïnvloeding. Maar ze leggen wel bloot hoe weinig de samenleving weet over deze contacten. Dat gebrek aan openheid is op zichzelf al een probleem.

Dat de vragen gerechtvaardigd zijn, blijkt uit eerder onderzoek naar de relatie tussen journalisten en veiligheidsdiensten. Een door de NVJ gesteunde monitor concludeerde op basis van enquêtes en achtergrondgesprekken dat diensten dicht op de journalistiek zitten. De onderzoekers benadrukten zelf dat hun enquête geen representatief wetenschappelijk onderzoek was, maar de uitkomsten waren ernstig genoeg om verder onderzoek te eisen.

Villamedia berichtte dat journalisten informatie delen met diensten, in dossiers terechtkomen of mogelijk worden benaderd zonder dat altijd duidelijk is wat de precieze verhouding is. Dan gaat het onmiddellijk over bronbescherming, onafhankelijkheid en persvrijheid.

Als een journalist spreekt met de NCTV, hoeft daar niets mis mee te zijn. Journalisten spreken met overheidsdiensten. Dat hoort bij hun werk. Maar zodra zulke contacten structureel, vertrouwelijk of sturend worden, moet duidelijk zijn welke waarborgen gelden. De journalistiek mag nooit veranderen in een verlengstuk van staatscommunicatie.

Hetzelfde geldt voor wetenschappers. De overheid koopt voor miljoenen onderzoek in, financiert leerstoelen en gebruikt academische rapporten om ingrijpend beleid te rechtvaardigen. Vervolgens worden die rapporten in de media gepresenteerd als onafhankelijke wetenschap, terwijl de financier, onderzoeksvraag en beleidscontext nauwelijks worden genoemd.

Van Houwelingen wil daarom weten hoe intensief de NCTV met wetenschappers samenwerkt, welke opdrachten worden verstrekt en hoe die relaties worden vastgelegd. Dat is precies de controle die de Kamer moet uitvoeren.

Wetenschap moet de staat kunnen tegenspreken. Zodra onderzoekers financieel of institutioneel afhankelijk worden van dezelfde bureaucratie die hun conclusies gebruikt, ontstaat ten minste de schijn van belangenverstrengeling.

Het kabinet moet deze vragen volledig beantwoorden. Geen nietszeggende formuleringen over “reguliere contacten”, geen beroep op veiligheid waar dat niet strikt noodzakelijk is en geen pagina’s vol zwartgelakte passages.

Publiceer welke structurele overlegvormen bestaan. Maak duidelijk welke afspraken met journalisten en wetenschappers zijn gemaakt. Geef inzicht in opdrachten, financieringsstromen en communicatietrajecten. En leg uit wat het zogeheten SG-beraad precies doet.

Dit is de volksvertegenwoordiging tegenover de permanente bestuurslaag. FVD doet hier wat een oppositiepartij behoort te doen: vragen stellen die de macht ongemakkelijk maken. Nu moet de rest van de Kamer laten zien of zij volksvertegenwoordigers zijn - of slechts tijdelijke figuranten in het toneelstuk van de ambtelijke staat.