Partijkartel ten voeten uit: CDA-minister Heerma prees de 'onafhankelijke' ROB, terwijl een PRO-kopstuk er voorzitter was

Je hoort het telkens als rechts kritiek heeft op een adviesorgaan: die raden zijn onafhankelijk, die staan boven de partijen. Nu blijkt de voorzitter van uitgerekend het democratie-adviesorgaan van kabinet en Kamer wekenlang een lijsttrekker in spe van PRO te zijn geweest. En de minister die over die raad gaat, hield zijn mond.

Het gaat om Mariëtte Hamer, oud-Kamerlid van de PvdA, oud-voorzitter van de SER en vanaf november vorig jaar de baas van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB). Op 4 september maakte PRO bekend dat het haar voordroeg als lijsttrekker voor de Eerste Kamer, als opvolger van Paul Rosenmöller. Pas op 8 oktober, om half zeven 's avonds, zette de ROB een kort berichtje online: Hamer was met ingang van 1 oktober gestopt, vanwege haar verkiezing tot PRO-lijsttrekker. Vicevoorzitter Caelesta Braun neemt het waarnemend over.

Tel even mee. Van de voordracht op 4 september tot het vertrek op 1 oktober: bijna vier weken. In die weken leidde een vrouw die op het punt stond de grootste oppositiefractie in de Senaat aan te voeren, de raad die het kabinet adviseert over het openbaar bestuur en de fundamenten van de rechtsstaat. En dat ze vertrokken was, hoorde de buitenwereld pas een week later.

Wat doet die raad eigenlijk? Volgens minister Pieter Heerma (CDA) van Binnenlandse Zaken zelf is de ROB "een onafhankelijk adviesorgaan van regering en parlement", dat kijkt "vanuit het perspectief van de burger en het vertrouwen in de democratie". Het kabinet kan er advies vragen, en beide Kamers kunnen dat ook. Dat is geen clubje dat over tulpenbollen gaat. Dat is de raad die de spelregels van de macht zelf hoort te bewaken.

Wie dan een partijkopstuk aan het roer laat zitten, laat zien hoe het partijkartel werkt: het parkeert zijn eigen mensen in 'onafhankelijke' raden en noemt dat deskundigheid.

Nu het pijnlijkste deel. Op 21 september, ruim twee weken na de voordracht, dateerde Heerma een brief over het functioneren van de ROB aan de Kamer. Een reactie op een evaluatie van bureau Berenschot. Rondgezonden werd hij pas op 7 oktober, een week na Hamers vertrek. Het is een lofzang van begin tot eind: Heerma zegt het beeld te herkennen van een raad die zijn taak "met deskundigheid en zorgvuldigheid invult", het openbaar bestuur heeft "een onafhankelijke, gezaghebbende en goed toegeruste adviesraad" nodig, en Heerma dankt de raad voor zijn "inzet en betrokkenheid".

Over het feit dat de voorzitter van die onafhankelijke raad op dat moment al door PRO naar voren was geschoven als lijsttrekker? Niets. Geen zin, geen voetnoot, ook niet over haar vertrek. Heerma koos voor een lofzang en zweeg over het enige dat er werkelijk toe deed.

Wist het kabinet het dan niet? Volgens NieuwRechts, dat de zaak boven water haalde, wist het kabinet al begin september dat Hamer lijsttrekker wilde worden. En de evaluatie zelf waarschuwde dat er "opgepast" moet worden "voor een teveel aan politieke kleur". Ook dat liet Heerma liggen: in zijn brief staat er geen woord over. NieuwRechts schreef er op 29 september over en stelde vragen. Twee dagen later, per 1 oktober, was Hamer geen voorzitter meer.

En dan de vraag die niemand in Den Haag hardop stelt. Het minderheidskabinet van D66, CDA en VVD heeft in de Eerste Kamer maar 22 van de 75 zetels, rekende NRC voor. PRO is met 14 senatoren de grootste partij buiten de coalitie. Hamer zei bij haar voordracht dat ze in de Senaat vooral een "bruggenbouwer en verbinder" wil zijn.

Een kabinet dat in de Senaat afhangt van PRO, een CDA-minister die zwijgt over het PRO-kopstuk aan het hoofd van zijn eigen adviesraad. Het zal toch niet? Zo werkt het Haagse netwerk: niemand zegt iets, en iedereen weet het. Of Heerma er een bedoeling mee had, moet hij zelf maar uitleggen. Dat hij de Kamer een lofzang stuurde en dit wegliet, staat vast.

Het excuus ligt al klaar: Hamer is toch netjes vertrokken? Ja, op 1 oktober. Maar stilletjes, en pas kort nadat NieuwRechts vragen stelde. Een raad die het vertrouwen in de democratie moet bewaken, verdient een minister die zelf open kaart speelt. Niet een die wacht tot een nieuwssite het uitzoekt.

De kans ligt er. Heerma's brief over de ROB staat op 27 oktober op de agenda van het commissiedebat Grondwet en democratische rechtsstaat. Dan moet hij uitleggen wat hij wist, en wanneer.

Heerma, hou op de Kamer met lofzangen af te schepen! Leg op 27 oktober alle mails en notities over Hamers lijsttrekkerschap op tafel, vertel de Kamer op welke dag je het wist, en regel dat niemand met een politieke functie of kandidatuur ooit nog een 'onafhankelijke' adviesraad voorzit. Een democratieraad met een partijkaart is een schoothondje.