D66-staatssecretaris Eelco Eerenberg weigert aangifte na achterhouden geheime datakluis: 'mogelijk fouten' zijn niet strafbaar

Het achterhouden van de zogeheten datakluis en andere afgeschermde digitale omgevingen bij de Belastingdienst is een van de grootste schandalen na de toeslagenaffaire. De parlementaire enquêtecommissie (PEFD) vorderde met de zwaarste wettelijke bevoegdheden die ons staatsrecht kent alle documenten en digitale bestanden om te onderzoeken hoe duizenden gezinnen door de fiscus zijn vermalen.

Toch bleef er bij de Belastingdienst een geheime digitale kluis verborgen. Uit het onderzoeksrapport van accountantskantoor BDO bleek deze zomer dat de Belastingdienst "niet adequaat heeft gehandeld" toen de datakluis had moeten worden meegenomen in de zoekslag voor de PEFD of andere informatieverzoeken. Erger nog: op pagina 5 van zijn eigen Kamerbrief over de opvolging van de onderzoeken naar de datakluis (Kamerstuk 31 066, nr. 1578) erkent staatssecretaris Eerenberg dat uit het BDO-rapport signalen naar voren zijn gekomen "dat in het kader van informatie-uitvragen, zoals bij de PEFD, is gewezen op het bestaan van de datakluis". En nadat de kluis opnieuw in beeld kwam, duurde het bovendien weer maanden voordat de Tweede Kamer werd ingelicht.

Wie tijdens een parlementaire enquête opzettelijk gevorderde stukken of bestanden achterhoudt nadat er intern op het bestaan ervan is gewezen, pleegt een ambtsmisdrijf en saboteert de grondwettelijke controle door de volksvertegenwoordiging. Verschillende Kamerleden vroegen het kabinet tijdens het debat van 10 september dan ook terecht om aangifte te doen bij het Openbaar Ministerie.

Maar D66-staatssecretaris Eelco Eerenberg, die de brief mede namens de partijloze staatssecretaris Herstel Toeslagen Sandra Palmen naar de Kamer stuurde, gooit de deur voor een strafrechtelijk onderzoek keihard dicht. "Op basis van het rapport van BDO en de feiten die mij op dit moment bekend zijn, zie ik geen redelijk vermoeden van een ambtsmisdrijf", schrijft Eerenberg op pagina 5 van de brief.

Kijk naar de uitleg waarmee de D66-bewindsman de betrokken ambtenaren vrijpleit: "Het doen van aangifte van een ambtsmisdrijf is een ingrijpende stap... Dat binnen het ministerie van Financiën mogelijk fouten zijn gemaakt, betekent op zichzelf niet dat sprake is van strafbaar handelen."

Lees die zin met de ogen van de tienduizenden toeslagenouders wier levens zijn verwoest. Toen die ouders bij de Belastingdienst aanvoerden dat er bij hun kinderopvanguren "mogelijk fouten" waren gemaakt zonder kwade opzet, kregen ze het stempel 'opzet/grove schuld' opgedrukt en werden hun huizen, auto's en gezinnen afgepakt. Zelfs afgelopen woensdag nog snauwde staatssecretaris Sandra Palmen de Tweede Kamer in het toeslagendebat toe met de vraag 'Waar zou u mee geholpen zijn?', toen ze moest toegeven dat de hersteloperatie ook eind 2027 naar verwachting niet klaar is. Voor een burger betekent één foutje de financiële strop, voor een topambtenaar van Financiën volgt een vrijbrief van de D66-staatssecretaris.

En van wie komt deze ambtelijke beschermingsmuur? Van dezelfde D66-staatssecretaris Eerenberg die vorige week tegenover de NOS nog moest bekennen dat hij nog altijd 'aan het studeren' is op de compensatie voor het schrappen van de zorgkostenaftrek voor rolstoelgebruikers en chronisch zieken, en die ondertussen voor huizenkopers een 'uniform tarief' in de overdrachtsbelasting op tafel legt waarmee beleggers minder betalen en gewone kopers meer.

Hoe zorgt een kabinet ervoor dat een politiek explosief dossier als de geheime datakluis jarenlang van de Kameragenda verdwijnt? Door een heel leger aan nieuwe commissies en vervolgonderzoeken in het leven te roepen. In zijn brief en de bijbehorende vrijgegeven beslisnota's van het ministerie van Financiën kondigt Eerenberg aan dat BDO nog eens drie aparte vervolgonderzoeken mag gaan uitvoeren naar onder meer "de inrichting en governance van het proces van informatievoorziening".

Daarbovenop stelt het kabinet de 'Commissie Datakluis en afgeschermde omgevingen Belastingdienst' in. Die commissie gaat dit najaar van start en wordt "ingesteld voor twee jaar". Pas eind 2028 is die commissie dus klaar met haar werk.

En wie heeft D66 uitgezocht als beoogd voorzitter van deze zogenaamd onafhankelijke commissie die haar eigen leden en staf mag samenstellen? Niemand minder dan Senna Maatoug, oud-Tweede Kamerlid voor GroenLinks-PvdA (het huidige PRO) en tot deze zomer wethouder in Utrecht. Om aan de wens van de Kamer te voldoen dat het onderzoek buiten het ministerie van Financiën wordt gepositioneerd, heeft Eerenberg een bestuurlijke schijnconstructie bedacht: het ministerie van Defensie van VVD-minister Dilan Yeşilgöz treedt op papier op als formeel opdrachtgever van zowel de commissie-Maatoug als de drie BDO-onderzoeken, terwijl de politieke verantwoordelijkheid gewoon bij Eerenberg blijft. Zo houdt het Haagse netwerk zichzelf in stand: de daders blijven buiten schot en een partijgenoot van Jesse Klaver krijgt een tweejarige voorzittersklus.

Natuurlijk bezweert Eerenberg in zijn brief keer op keer dat de onafhankelijkheid van de onderzoeken door de verhuizing naar het ministerie van Defensie nu "buiten twijfel" staat en dat gedupeerde ouders wier gegevens in de datakluis opduiken "proactief benaderd" worden. Maar waarom moet het uitpluizen van een digitale kluis die gewoon op de eigen servers van de Belastingdienst staat twee volle jaren duren?

Het enige doel van deze constructie via Defensie en een tweejarige commissie onder een PRO-voorzitter is tijdrekken. Zolang de commissie-Maatoug tot eind 2028 loopt en de drie BDO-onderzoeken nog niet klaar zijn, kan Eerenberg bij elk Kamerdebat zeggen dat hij de onderzoeken afwacht en daarom geen aangifte doet. En ondertussen wachten duizenden toeslagenouders al bijna twintig jaar op gerechtigheid en inzage in hun eigen volledige dossier.

De Tweede Kamer mag geen genoegen nemen met deze doorzichtige vertragingsoperatie van D66. Een parlementaire enquêtecommissie die wordt voorgelogen of informatie onthouden krijgt, hoort niet te wachten op de welwillendheid van een staatssecretaris die zijn eigen ambtenaren dekt: de Tweede Kamer moet zelf direct aangifte doen bij het Openbaar Ministerie wegens het achterhouden van de datakluis en eisen dat alle dossiers van gedupeerde ouders in die kluis binnen dertig dagen aan hen en hun advocaten worden verstrekt. Stop met deze vertragingscommissies en stuur het Openbaar Ministerie vandaag nog op de verantwoordelijke topambtenaren af! Hun geheime datakluis, jouw vertrapt recht.