D66-minister Jaimi van Essen stelt zijn stikstofwet uit terwijl premier Jetten bezweert dat het 'geen afzwakkingen' zijn

Daarmee valt het doek voor het Haagse toneelstukje dat Jaimi van Essen en zijn ambtenaren de afgelopen weken hebben opgevoerd. Terwijl het kabinet in grote politieke nood verkeert rond het Belastingplan en wanhopig hengelt naar de steun van oppositiepartijen, hield Van Essen de boerenorganisaties aan het lijntje met zogeheten consultatierondes. Vrijdag verklaarde de D66-minister met een stalen gezicht waarom zijn brief vertraagd is: "We hebben gewoon heel veel opgehaald en dat moeten we goed verwerken." En alsof hij de boeren nog een aai over de bol wil geven, beweert hij: "Ik heb er vertrouwen in dat zij de verbeteringen die ze aangedragen hebben, voldoende terugzien in de brieven die ik verstuur."

Maar kijk naar wat zijn eigen partijgenoot en premier Rob Jetten op exact dezelfde middag verkondigt. Zodra journalisten vragen of het kabinet de knellende stikstofdoelen en dwangmaatregelen voor de landbouw versoepelt, trapt Jetten keihard op de rem. Geen sprake van afzwakking, geen halve maatregelen en geen koerswijziging: "Onderaan de streep halen we de doelen om de vergunningverlening weer op gang te brengen", citeert Nieuwe Oogst hem. Met andere woorden: het papierwerk krijgt dit weekend een ander strikje om de begrotingsgesprekken niet te laten ontploffen, maar de strop om de nek van de Nederlandse veehouder blijft op de millimeter even strak aangetrokken.

Hoe diep de kloof is tussen de arrogante Haagse vergadertafels en het echte boerenerf, blijkt uit de noodkreet die Agractie-voorzitter Erik Luiten vrijdag slaakte bij WNL. De afgelopen tijd trokken de boerenorganisaties door het hele land om de gevolgen van Van Essens plannen met de sector te bespreken.

Het resultaat was een ongekende opkomst van bezorgde gezinsbedrijven. Luiten zegt daarover: "We hebben 15.000 boeren en belangstellenden gehad op de avonden over het thema. Dat hebben we aan de minister voorgelegd, maar het baart mij wel ernstig zorgen dat dat niet bij hem landt."

Vijftienduizend boeren en plattelandsbewoners die avond aan avond hun zorgen, hun bedrijfscijfers en hun praktijkkennis op tafel leggen, en bij D66-minister Jaimi van Essen glijdt het eraf als water van een eend. Dat is de participatie van het kabinet-Jetten in de praktijk: je mag als sector opdraven voor een gesprek op het ministerie zodat de bewindsman in zijn Kamerbrief kan opschrijven dat hij "heel veel opgehaald" heeft, maar aan de ideologische kern van de D66-afbraakwet mag geen letter worden gewijzigd.

Waarom houden veehouders hun hart vast voor de brief die Van Essen volgende week naar de Tweede Kamer stuurt? Agractie-voorman Luiten wijst precies het mechanisme aan waarmee D66 de sector op de knieën wil dwingen: "Waar het voor iedere veehouder het meeste steekt, is de normering die ammoniak koppelt aan een dier." Zolang die rigide koppeling overeind blijft, betekent elke aanscherping van de norm in de praktijk maar één ding: gedwongen krimp van het aantal dieren op het bedrijf.

Want hoe je als boer ook investeert in vakmanschap, voermaatregelen of bedrijfsvoering, zodra het ministerie een papieren ammoniakplafond per dier oplegt en weigert te sturen op eerlijke, haalbare emissiedoelen of de veel ruimere normen die vlak over de grens in Duitsland gelden, draait de bankschroef vanzelf dicht. Banken weigeren nog te financieren, jonge bedrijfsopvolgers zien geen enkel toekomstperspectief meer en gezonde familiebedrijven die al generaties lang voedsel van topkwaliteit produceren, worden langzaam richting de uitkoopregeling geduwd.

Het is dan ook volstrekt begrijpelijk dat de boerenorganisaties zich niet meer laten sussen door de ambtelijke vertragingstactiek van Van Essen. Wanneer Luiten vrijdag bij WNL waarschuwt dat nieuwe boerenacties niet worden uitgesloten als de minister doorgaat op dit heilloze pad, is dat geen bluf, maar pure zelfverdediging van een beroepsgroep die met de rug tegen de stalmuur staat.

De timing van Van Essens plotselinge uitstel is natuurlijk geen toeval. Op precies dezelfde vrijdag waarop de stikstofbrief naar de Kamer had moeten gaan, zaten premier Jetten en VVD-minister Eelco Heinen van Financiën in koortsachtig overleg met het rechtse blok van JA21, BBB en SGP om hun wankele Belastingplan en hun begrotingen door het parlement te loodsen. Zoals in Den Haag inmiddels een publiek geheim is, liggen juist de stikstofeisen op de onderhandelingstafel als een enorm blok beton tussen het kabinet en de rechtse oppositie.

Stel je voor dat Jaimi van Essen vrijdag zijn onversneden D66-stikstofbrief op de mat van de Tweede Kamer had laten ploffen, precies op het moment dat Jetten en Heinen aan de overkant van de gang probeerden om BBB, JA21 en SGP voor hun begroting te paaien. Dan was het overleg nog voor de lunch met donderend geraas uit elkaar gespat. Door de brief nu handig over het weekend heen te tillen onder het mom dat er nog "puntjes op de i" moeten worden gezet, houdt het kabinet de schijn van beweging hoog tot na de weekendonderhandelingen over het Belastingplan.

Het is een klassieke Haagse wisseltruc. Aan de voordeur fluistert Van Essen dat de boeren hun aangedragen punten "voldoende terugzien", terwijl premier Jetten aan de achterdeur de eigen D66-achterban en de groene lobby geruststelt dat er absoluut niets wordt afgezwakt en dat er een "stevig pakket maatregelen" aankomt. Wie zich door dit soort dubbelhartige bezweringen nog in slaap laat wiegen, heeft de afgelopen jaren onder een steen geleefd.

Dat uitgerekend deze minister nog meer wettelijke dwangmiddelen opeist om het platteland naar zijn hand te zetten, is des te stuitender na het vernietigende oordeel dat de Algemene Rekenkamer deze week velde over zijn eigen departement.

In 155 van de 173 onderzochte veengebieden faalde het overheidsbeleid jammerlijk, terwijl er van 2021 tot 2030 bijna 2 miljard euro aan belastinggeld in dat bureaucratische moeras verdwijnt zonder dat de beoogde resultaten worden gehaald. Maar in plaats van de hand in eigen boezem te steken en te erkennen dat de Haagse maakbaarheidswaan op het platteland compleet is vastgelopen, grijpt D66 altijd naar hetzelfde recept: nóg meer centrale regie, nóg meer dwingende normen en nóg minder vrijheid voor de boer.

En vergeet niet wie dit afbraakbeleid in het kabinet mogelijk maken: de VVD van Dilan Yeşilgöz en het CDA van Henri Bontenbal. Decennialang trokken CDA- en VVD-politici in verkiezingstijd met gele laarzen de boerenerven op om te beloven dat zij pal achter de agrarische sector zouden staan. Nu leveren ze zonder blikken of blozen de sleutels van het ministerie van Landbouw uit aan een fanatieke D66-minister die de veehouderij met diergerichte ammoniaknormen wil decimeren, terwijl VVD en CDA braaf meeknikken in de ministerraad.

Als een kabinet dat in de peilingen een beschamende 3,3 als rapportcijfer krijgt, de strijd aangaat met 15.000 boeren omwille van een zelfopgelegde papieren stikstofwerkelijkheid, dan vraagt het om maatschappelijke confrontatie. De Nederlandse boer heeft geen behoefte aan een uitgestelde brief vol cosmetische "verbeteringen" die volgens premier Jetten "geen afzwakkingen" zijn. Er is maar één oplossing die Nederland echt ruimte geeft om te bouwen, te ondernemen en te boeren: gooi de hele stikstofwet van Jaimi van Essen in de papierversnipperaar, schrap de kritische depositiewaarden uit de wet en laat onze voedselproducenten eindelijk met rust.