Van Bruggen (D66) weigert het CJIB advocaatkosten van slachtoffers te laten innen: past niet bij 'inkrimpen van de overheid'

Lees die passage in haar Kamerbrief gerust twee keer, want je gelooft je eigen ogen nauwelijks. Onder het kopje Geen wijziging in beleid innen kosten rechtsbijstand legt Van Bruggen uit dat slachtoffers die niet in aanmerking komen voor een gratis toegevoegde advocaat, bijvoorbeeld omdat hun inkomen net boven de grens voor gesubsidieerde rechtsbijstand ligt, hun advocaatkosten niet onder de schadevergoedingsmaatregel van de Staat krijgen. En wat is daarvan het gevolg? Van Bruggen schrijft het ijskoud op: "Dit betekent dat het slachtoffer de kosten voor rechtsbijstand in deze gevallen zelf moet verhalen op de dader."

Al in 2021 was aan de Tweede Kamer toegezegd om te verkennen of het CJIB die incasso niet gewoon voor het slachtoffer kon overnemen, zodat een mishandelde, beroofde of opgelichte burger na de rechtszaak niet zelf met een deurwaarder achter zijn eigen dader aan hoeft te gaan. Vijf jaar lang hebben ambtenaren op dat simpele voorstel zitten broeden, en nu komt D66-staatssecretaris Van Bruggen met haar eindoordeel: er is een wetswijziging voor nodig, het zou voor het CJIB "aanzienlijke investeringen" in nieuwe werkprocessen en extra personeel vergen en daar is volgens haar geen geld en geen ambtelijke ruimte voor beschikbaar.

Om de klap in het gezicht van slachtoffers helemaal af te maken, voegt Van Bruggen daar nog het hautaine zinnetje aan toe: "Daarbij bereiken mij uit de praktijk weinig signalen dat slachtoffers hier problemen ondervinden. Alles overwegende heb ik besloten om geen verder vervolg aan het voorstel." Natuurlijk hoor je in je Haagse ivoren toren weinig klachten als slachtoffers uit pure angst voor wraak of uit wanhoop over een kale kip bij voorbaat al opgeven om zelf bij hun dader aan te bellen voor hun advocaatrekening. Dat een D66-bewindspersoon uitgerekend over de rug van misdaadslachtoffers plotseling op de personeelsuitgaven van de Staat wil beknibbelen, is werkelijk stuitend.

En het blijft in de brief van Van Bruggen niet bij die ene weigering. Wie doorleest wat de D66-staatssecretaris op het ministerie van VVD-minister David van Weel nog meer van plan is met de positie van het slachtoffer in de rechtszaal, ziet een heel pakket maatregelen dat vooral bedoeld is om rechters, het Openbaar Ministerie en het CJIB uit de wind te houden.

Kijk bijvoorbeeld naar wat Van Bruggen aankondigt over de rol van de officier van justitie bij de zogeheten vordering benadeelde partij, de schadeclaim die het slachtoffer tijdens het strafproces tegen de verdachte indient. Tot nu toe neemt de officier van justitie in de rechtszaal in veel gevallen een inhoudelijk standpunt in over die schadeclaim, zodat het slachtoffer niet helemaal alleen tegenover de verdachte en diens strafpleiter staat. Maar ook daar zet Van Bruggen nu het mes in.

In de nieuwe OM-aanwijzing wordt volgens haar brief voortaan vastgelegd "dat de officier van justitie geen rol heeft bij de vordering benadeelde partij wanneer partijen juridische bijstand door een advocaat of juridische ondersteuning van Slachtofferhulp Nederland hebben". Waarom? Omdat het debat over de schade zich volgens Van Bruggen dan "uitsluitend afspeelt tussen het slachtoffer en de verdachte, wat past bij een civiele vordering. Ook ontlast het in deze gevallen de officier van justitie." Zodra een slachtoffer hulp zoekt bij Slachtofferhulp of zelf een dure advocaat betaalt (die hij dus achteraf zelf op de dader moet zien te verhalen), blijkt de harde praktijk: de officier van justitie leunt in de rechtszaal achterover bij de schadeclaim, want dat "ontlast" het OM zo lekker.

Daarbovenop wil de D66-staatssecretaris eind 2027 met een conceptwetsvoorstel komen om de drempel voor schadeclaims van slachtoffers in het strafproces flink hoger te maken. Nu kan een slachtoffer zijn vordering nog tot aan het requisitoir ter terechtzitting indienen, maar Van Bruggen gaat "een wettelijke indieningstermijn invoeren", zodat een slachtoffer dat te laat is zijn kans in het strafproces verspeelt.

Nog veel ingrijpender is dat zij het ontvankelijkheidscriterium in de wet (artikel 361 lid 3 van het Wetboek van Strafvordering) strenger wil normeren om complexe schadeclaims buiten de strafrechter te houden. Van Bruggen schrijft dat het strafproces "niet goed ingericht" is op complexe vorderingen zoals "verlies aan verdienvermogen", dus de enorme inkomensschade van iemand die door een gewelds- of zedenmisdrijf niet meer of minder kan werken, en dat moet worden voorkomen dat schadevergoedingsvorderingen "te veel schaarse zittingscapaciteit vergen". Daarom wil zij wettelijk verduidelijken "dat bepaalde schadecategorieën die naar hun aard (zeer) complex zijn, in beginsel niet of alleen voor een beperkt gedeelte in het strafproces passen".

Begrijp je wat dat betekent voor een zwaargewond slachtoffer? Juist in het strafproces keert de Staat bij ernstige gewelds- en zedenmisdrijven via de voorschotregeling de toegewezen schadevergoeding gegarandeerd uit, zodat het slachtoffer zijn geld krijgt en het CJIB de dader achterna zit. Als complexe schade door verloren verdienvermogen als te lastig uit het strafproces wordt geweerd om "schaarse zittingscapaciteit" te sparen, word je doorverwezen naar een jarenlange, peperdure civiele procedure op eigen kosten én verlies je voor dat deel de bescherming van het strafproces.

Om al deze beperkingen als een vooruitgang te verkopen, zwaait Van Bruggen in haar brief met het bedrag uit het coalitieakkoord: vanaf 2027 komt er "5 miljoen euro" beschikbaar, dat zij geheel wil inzetten om de vaste bedragen bij het Schadefonds Geweldsmisdrijven op te hogen. Dat is een fooi van vijf miljoen euro op een rijksbegroting van honderden miljarden. En hoe schraal die tegemoetkoming van het Schadefonds is voor slachtoffers van wie de dader nooit wordt gepakt of van wie de zaak wordt geseponeerd, rekent Van Bruggen in haar eigen brief haarfijn voor.

Ze noemt het voorbeeld van een slachtoffer dat door een geweldsmisdrijf onder meer een dwarslaesie oploopt. Wanneer er een dader wordt veroordeeld en de strafrechter de schade toewijst, staat de Staat via de voorschotregeling garant voor een bedrag van "meer dan € 300.000" (al gebeurt dat maar zelden: van de ruim 4.800 CJIB-uitkeringen in 2025 waren er volgens Van Bruggen slechts circa 57 hoger dan 50.000 euro). Maar heeft een slachtoffer met exact dezelfde dwarslaesie de pech dat de politie de dader niet vindt of het OM de zaak seponeert, dan komt hij bij het Schadefonds "in principe in aanmerking voor een tegemoetkoming van € 35.000".

Zelfs voor wie wél een onherroepelijk vonnis van de strafrechter in handen heeft, werkt het overheidsapparaat met een slakkengang. Van Bruggen erkent in haar brief dat het CJIB een voorschot nu pas "acht maanden na het onherroepelijk worden van het vonnis" uitkeert, en dat er eerst een wetswijziging nodig is om ervoor te zorgen dat het CJIB "uiterlijk na acht maanden" tot uitbetaling kan overgaan. En van de aansprakelijkheidsverzekeraars, die zich bij letselschade door geweld verschuilen achter de opzetclausule, blijft Van Bruggen ook al af: "Ik ben niet voornemens de wet op dit punt aan te passen." Ze zet zich er hooguit voor in om verzekeraars aan "te spreken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid".

Het enige lichtpuntje in de hele brief is dat Van Bruggen na druk uit de Kamer heeft besloten af te zien van een hard plafond op de voorschotregeling in het strafproces, onder meer omdat zo'n plafond volgens haar niet alleen een verslechtering voor zwaar getroffen slachtoffers zou zijn, maar ook "meer werkzaamheden voor de uitvoering door het CJIB" zou opleveren én zelfs "negatieve gevolgen voor de dader" zou hebben omdat diens schuld door de wettelijke rente verder oploopt. Dat het welzijn van de dader en de werkdruk van het CJIB in die afweging überhaupt als argumenten op papier staan, zegt alles over de geest die door het ministerie van Justitie en Veiligheid waart.

Wie deze Contourenbrief naast de rest van het beleid van het kabinet-Jetten legt, ziet een rechtsstaat die volledig op zijn kop staat. Voor een burger die één foutje maakt bij de Belastingdienst of het UWV heeft de Staat duizenden ambtenaren, automatische incasso's en dwangbevelen klaarstaan. Maar ben je het slachtoffer van een misdrijf, heb je op eigen kosten een advocaat moeten inschakelen en vraag je of het CJIB die rekening meteen even bij de veroordeelde crimineel wil innen? Dan trekt D66-staatssecretaris Claudia van Bruggen een vroom gezicht en legt ze je uit dat Den Haag daar geen personeel en budget voor overheeft.

Snijd in de duizenden klimaat-, diversiteits- en communicatieambtenaren op de Haagse ministeries, maar laat een slachtoffer van een misdrijf nooit zelf achter zijn dader aan bedelen voor zijn advocaatkosten!