Fundamentalisten kijken

Bij het begrip fundamentalisme denk je al snel aan radicale moslims met baarden die een jihad tegen het Westen voeren.

De term fundamentalisme ontstond echter begin vorige eeuw in de Verenigde Staten. Fundamentalisten waren oorspronkelijk orthodoxe protestanten die zich fel verzetten tegen de moderniteit. Deze Bijbelgetrouwe christenen keerden zich tegen de evolutietheorie, homoseksualiteit en abortus. Ze voerden een culture war tegen de moderne, geseculariseerde samenleving.

Ook in Nederland heb je christenen die je – in zekere zin – als fundamentalistisch zou kunnen typeren. Deze christenen stemmen ChristenUnie, lezen het Nederlands Dagblad en kijken naar de Evangelische Omroep. Historicus Remco van Mulligen promoveerde op 2 december jongstleden op een onderzoek naar deze christenen, die hij radicale protestanten noemt. Zij groepeerden zich in een aantal zuilorganisaties, zoals de Evangelische Omroep (1967), Koers (1970), de Evangelische Hogeschool (1974), de Reformatorische Politieke Federatie (1975), de Evangelische Alliantie (1979) en natuurlijk de ChristenUnie (2000) waarin de RPF is opgegaan.

De meeste organisaties werden opgericht in de jaren zeventig, de Tien Rode Jaren waar journalist Antoine Verbij over schreef. Radicale protestanten, die een traditionele visie op huwelijk en gezin hadden en vasthielden aan de letterlijkheid van de Bijbel, wilden een dam opwerpen tegen de secularisatie en de verlinksing. De EO was in haar beginjaren een militante omroep, die fel waarschuwde tegen abortus, de evolutietheorie, communisme en New Age en pleitte voor het ‘genezen’ van homoseksuelen. De RPF, die in 1981 in de Tweede Kamer zou belanden, deed aan getuigenispolitiek. Fractieleider Meindert Leerling waarschuwde tegen zaken als feminisme en hedonisme en beleed zijn geloof in de Kamer heel expliciet. De achterban de RPF waardeerde dit zeer, maar Leerling werd door zijn collega-Kamerleden en de pers daarentegen nauwelijks serieus genomen. Hij was een roepende in de woestijn.

Was het bij dit militante fundamentalisme gebleven, dan was de studie van Remco van Mulligen wellicht heel grappig – moet je die bekrompen gristenen eens zien! – maar niet meer dan dat. Het interessante is echter dat radicale protestanten in reactie op de doorgaande secularisatie van strategie zijn gaan veranderen, wat onvermijdelijk ook heeft geleid tot een verandering van hun geloof. Het doel van de EO, de ChristenUnie en andere organisaties is niet meer om een dam op te werpen tegen de secularisatie – dat lukt toch niet meer want Nederland is postchristelijk – maar om het christelijk geloof in deze seculiere tijden weer relevant te maken. De fundamentalistische bolwerken zijn getransformeerd in trendy ondernemingen. De EO organiseert jaarlijks De Passion, waar ook veel niet-christenen naar kijken, en het actualiteitenprogramma Dit is de Dag lijkt met politiek commentator Jasper Klapwijk de VARA soms links in te halen. De ChristenUnie is ook totaal anders dan de RPF. De RPF was vanwege haar radicale standpunten en kleine omvang (de partij had altijd een, twee of drie zetels) veroordeeld tot de zijlijn, de ChristenUnie daarentegen zat van 2007 tot 2010 in de regering en wordt door vriend en vijand gerespecteerd om haar constructieve opstelling. Natuurlijk wil de ChristenUnie nog steeds abortus, euthanasie en het homohuwelijk terugdraaien, maar deze kroonjuwelen staan al een hele tijd in de ijskast.

De transformatie verliep uiteraard niet zonder slag of stoot. Remco van Mulligen schrijft in zijn proefschrift uitgebreid over de conflicten waarmee de EO, de RPF en de EH kampten. Echte fundamentalisten beschouwden een koerswijziging als een capitulatie voor de seculiere tijdgeest en wilden op de oude voet verder gaan. Toen Bert Dorenbos min of meer gedwongen werd om te vertrekken als directeur van de EO zette hij zijn strijd tegen de secularisatie voort met zijn stichting Schreeuw om Leven, die zich verzette tegen abortus, euthanasie en ‘hedonisme’ in het algemeen. De provocerende strategie van Dorenbos – pornoblaadjes publiekelijk verbranden en abortus vergelijken met de Holocaust – riep veel weerstand op in seculiere kring. Ook de EO en de ChristenUnie voelden zich hier steeds ongemakkelijker bij. Het christelijk geloof moest zich van zijn lieve kant laten zien. Zijn hippe kant. Zijn stoere kant. Zijn sexy kant. Gelukkig konden geseculariseerde Nederlanders hier de humor wel van inzien.

Is er nog toekomst voor radicale protestanten? Of zullen zij onvermijdelijk ten ondergaan? Remco van Mulligen sluit een mogelijke comeback niet uit. In zijn interview met The Post Online zegt hij:

“Ik gebruik in mijn proefschrift de theorie van de socioloog Steve Bruce, die precies dat lijkt te bevestigen. Hij stelt dat er een cyclus is die zichzelf steeds herhaalt. Het begint met christelijke organisaties die steeds vrijzinniger worden. Uit verzet daartegen splitst een groep orthodoxe gelovigen zich af. Maar na verloop van jaren worden ook deze organisaties weer vrijzinniger. En dan scheidt er zich weer een nieuwe groep ontevreden mensen af. Maar die groepen die zich afscheiden zijn elke keer kleiner en marginaler, dus over langere periode bekeken neemt de religiositeit af.”

En: “Het is eigenlijk nog te vroeg om te beoordelen of de EO en de ChristenUnie aan dit beeld voldoen. Een van mijn vragen was wel of mijn onderzoek naar die organisaties zo’n ‘cyclus van Bruce’ omschrijft. Het lijkt er wel op. Mijn moeite met Bruce is echter, dat hij vooral naar de laatste vijftig jaar kijkt. Maar als je naar tweeduizend jaar christelijke geschiedenis kijkt, zie je het telkens bergop en bergaf gaan. Wie weet staat het orthodoxe protestantisme nu aan de voet van een nieuwe berg die haar naar nieuwe hoogtes zal voeren. Het zou zomaar kunnen.”

Radicale protestanten is een boeiende studie. Het is een must voor iedereen die interesse heeft in de geschiedenis van het christendom in Nederland, en religie in Nederland in het algemeen. Remco van Mulligen heeft een vlotte pen. Er zit vaart in het verhaal. Daardoor is de pil van 384 pagina’s uit voordat je Drion zegt.


Waardeer jij de artikelen op DagelijkseStandaard.nl? Volg ons dan op Twitter!

In dit artikel

Wie op onze website reageert, gaat akkoord met ons huisreglement.

15 reacties

  1. pietkremer

    Orthodoxe christenen voeren geen jihad tegen de maatschappij, dus geen wonder dat je bij fundamentalisme aan radicale moslims denkt en niet aan radicale christenen. Over orthodoxe christenen hoeven we ons niet druk te maken, want ze vormen geen enkel gevaar voor onze democratie. In ieder geval niet in Nederland. Hier worden geen aanslagen gepleegd op abortusartsen. Ook orthodoxe christenen erkennen de scheiding tussen kerk en staat. Van hen hoef je geen invoering van een christelijke sharia te vrezen. Schrijver vergeet de positieve kanten van orthodoxe christenen te vermelden. Hun geboortecijfer ligt bovengemiddeld en is dus goed tegen de vergrijzing. En hun economische prestaties liggen hoger dan gemiddeld. Het zijn harde werkers. Ze zijn me daarom liever dan de halfzachte progressieve christenen verenigd in de PKN die naar links neigen. Daarom heb ik meer binding met de conservatieve SGP dan met de linksere ChristenUnie. Bij de SGP vind je nog de echte mannenbroeders. De SGP wijst op de gevaren van de islam. De CU niet. Trouwens opmerkelijk dat schrijver de SGP onvermeld laat.

  2. Kokkie

    Christians are horrible people when they do NOT follow the teachings of Jesus.

    Moslems are horrible people when they DO follow the teachings of Mohammad.

    1. jjvdberg

      #Kokkie

      Moet dit op een tegeltje of mag dit Engels geneuzel gelijk in de prullebak.
      Het is toch niet zo dat als het zo geschreven staat een meerwaarde betekent?
      Bovendien gaat het hier naar mijn bescheiden mening in de eerste zin er al van uit het oogpunt van een christen. Dus als ze wel christus zouden volgen zouden het dan per definitie wel aardige mensen zijn? Regel 2 kan je ook omdraaien enz. enz
      Gelul dus.

      1. Kokkie

        Genoeg ‘ongelovigen’ hebben geen enkel besef dat er een ‘fundamenteel’ contrast bestaat tussen Islam en Christendom en gooien uit pure armoede alles op één hoop. Vandaar die opmerking.

        1. cmsuijkerbuijk

          Maar waarom in het Engels? Zodat Obama het ook kan lezen?

    2. cmsuijkerbuijk

      Mag gewoon in het Nederlands hoor!

      1. Kokkie

        Sorry jongens, ik was een beetje lui, copy/paste, ik vertrouwde wel op intellectuele vermogen van de lezers hier.

  3. Gielah

    Waarom zo moeilijk doen?
    Fundamentalistische christenen hebben als levensfundament God en Zijn Woord.
    Al hun principes en richtlijnen komen daar vandaan.

    Tussen twee haakjes: wie zich een christen noemt en een ánder fundament in plaats van het Woord van God heeft… of een tweede fundament náást dat Woord….
    die liegt, want is helemaal geen christen.
    Elke zegen ( en er staan er meer dan duizend in de Bijbel) wordt pas aan je gegeven op voorwaarde dat ‘je blijft in Mij en in Mijn Woord’.

    Waarom dat zo is?
    Omdat een christen een kanaal is, waardoor God Zelf op aarde werkt.
    Omdat hij of zij een instrument in Gods hand is.
    In feite spreekt en handelt God door hem of haar.

    Als God de duivel en de afgoderij ontmaskert en afwijst… dan doet een christen dat dus uiteraard ook!
    Als God de vijanden liefheeft ( want op een beter en voor die vijand en zijn omgeving beter en heilzamer levensspoor wil brengen) dan doet de christen dat dus uiteraard ook.
    Liefhebben is overigens iets totaal anders dan goedkeuren en toelaten.
    Wie iemand, die de weg kwijt is, vertelt dat het allemaal best o.k. is wat hij doet…. want vrijheid blijheid…. die heeft niet LIEF… want die geeft ook nog eens een extra duwtje in de richting van de afgrond, waar die ander sowieso al naar op weg was.

    De ander liefhebben heeft altijd te maken met zijn of haar ogen voor de waarheid openen… omdat geluk altijd in het verlengde van de waarheid ligt.

    In deze tijd lopen er nogal war mensen rond, die vaagweg roepen: ‘Er zijn zo véél waarheden’… en dat zijn dus de echte dwaallichten.
    Pilatus riep dat ook: ‘Wat is waarheid..’.
    En terwijl hij dat riep, stond hij nota bene oog in oog met DE WAARHEID….!
    Tragisch.
    Maarre… Pilatus heeft helaas vele navolgers… die precies deze zelfde blindheid vertonen… ook in 2014.

    Een christelijke fundamentalist ziet de dingen te allen tijde helder… niet omdat hij zoveel slimmer is dan anderen, maar omdat God dus zijn fundament is de eeuwige waarheid zélf….en ja…. God is wél oneindig veel slimmer dan zelfs de meest wijze mens.

    Wie de Bijbel door en door kent… die weet precies wat de opvattingen zijn van een fundamentalistische christen.
    Wie de Bijbel niet kent… die slaat wartaal uit… en roept bijvoorbeeld dat álle fundamentalisten gevaarlijk zijn… moslims én christenen…
    en die weet niet eens, dat de God van de Bijbel de God van de liefde is en de God van het leven… en dat afgod allah de haat en de dood voorstaat.

    Dat kan men trouwens zelf constateren, als men af en toe een krant leest.

  4. jjvdberg

    #Gielah

    Wie de Bijbel door en door kent… die weet precies wat de opvattingen zijn van een fundamentalistische christen.
    Wie de Bijbel niet kent… die slaat wartaal uit… en roept bijvoorbeeld dat álle fundamentalisten gevaarlijk zijn… moslims én christenen…

    Ben ik blij dat ik wartaal mag uitslaan. Je waarheden zijn gelukkig niet de mijne. Ik houd het hier maar op. Maar ik wil wel zeggen dat ik mij door bovenstaande opmerkingen mij net zo voel alsof ik toegesproken wordt door iemand die de islam als zijn leidraad houdt.
    Zou het voor een atheïst beledigend kunnen zijn?
    Fundamentalisme… hmmm… eh… wat is dat ook al weer.

  5. Gielah

    Niemand is zo blind als die niet zien WIL… een oude waarheid en nog steeds actueel.
    Dat wordt hier weer eens glashelder gedemonstreerd… waarvoor mijn dank.
    U bent als het ware het plaatje bij de preek, meneer van den Berg… of… als u ook al allergisch bent voor het begrip ‘preek’ ….. het computerplaatje bij de lezing!

    En dan ook nog eens lange tenen hebben en zelfs het woord ‘beledigd’ laten vallen….het kán niet op.
    Hoe minder bewustzijn, hoe eerder beledigd.
    het een volgt uit het ander.

    Maarre… u lijkt met deze reactie dus eerder op een moslim dan een christen.
    Was dat misschien al wél een beetje doorgedrongen?

    1. jjvdberg

      # Dag Gielah
      Het gaat hier over de pertinentheden die u kennelijk put uit uw geloof. Andersdenkenden kunnen zich beledigd voelen als men schrijft dat de “ongelovige wartaal uitslaat”. Dat is niet leuk om te horen.
      Uw aanname dat ik meer lijk op een moslim dan christen is geheel door u uit de lucht gegrepen. De manier waarop u dat schrijft klinkt in mijn oren ietwat venijnig. Ik kan het mis hebben maar dat mag u nader verklaren.
      De rest van uw verhaal en verwijzing naar het woord preek is niet erg vriendelijk. Dat ik lange tenen zou hebben dat komt voor uit uw onvoorwaardelijke geloof in uw god. De ander mag dan geen mening/gevoel enz. hebben. U staat immers aan de zijde van uw god. De enige echte.
      Dat mag u vinden.Leef gelukkig met uw geloof maar gaat niet de ander vertellen dat hij wartaal uitslaat.
      Dat is nog steeds krenkend. Uw geloof moet geen legitimatie worden voor uw uitlatingen naar ongelovigen.
      Nu nog iets ten overvloede.
      Nee. ik neig niet naar de islam, nee, naar geen enkele religie. Moet ik kiezen dan zou ik liever samenleven met een groep mensen die zich christelijk noemen dan een groep die zich gelovigen noemen van Allah enz. Wat in de naam van de profeet Mohammed gebeurt is afschuwelijk. Mohammed heeft destijds een religie zodanig aangepast dat hij het goed kon gebruiken voor zijn veroveringen enz enz. U verder bekend neem ik aan. Maar het oude testament is ook niet zo vriendelijk als men wil doen voorkomen. Zelfs in het nieuwe testament staan dingen die ik nu niet direct met liefde en vergeving kan duiden.
      Mag ik mijn leven leiden als atheïst A.U.B. Ik wil dus niet graag horen dat ik wartaal uitslaat. Dat mijn bewustzijn minder zou zijn dan de uwe kennelijk, is ook geen fraaie opmerking.Dat ik een andere mening dan de uwe verkondig. Het zij zo. Daar is over te praten.
      Volgens mij ben ik er in geslaagd u niet te beledigen.

  6. Pimsch

    Johannes de Doper leefde naakt in de woestijn, leefde van insecten en woonde in een kuil. Dat is radikaal. Jezelf laten opsluiten in een klooster of abdij, dat is radikaal. De ramen van je huis dichtplakken met bijbelteksten, dat is radikaal. Je onmondige kinderen niet laten vaccineren, dat is radikaal. Jezus meer liefhebben dan je huwelijkspartner, dat is radikaal. De mensen schrik om het hart brengen door het woord De HEERE te gebruiken. De nadruk leggen op dreiging en dood ipv. vergeving en liefde, dat is radikaal. De aanbidding van Bach is radikaal.
    Maar ook: topsport is radikaal. graaien en hebzucht is radikaal. EU is radikaal. oikofobie is radikaal. antiracisme is radikaal. death-metal is radikaal. misdaad is radikaal.
    Radikalisme is geen karikatuur maar een ziekte. Wie ferm en standvastig wil zijn moet van de berg afdalen.

  7. jonathan

    Oude nieuws die geschiedenis van u. Maar het verschil tussen de islamieten en christenen is dat laatste geen geweld toepast. En liefde en vrede predikt in het hart.
    Typisch ene stuk die geschreven is door een buitenstaander. Zoals Gielah al schrijft.
    “Wie de Bijbel door en door kent… die weet precies wat de opvattingen zijn van een fundamentalistische christen.
    Wie de Bijbel niet kent… die slaat wartaal uit… en roept bijvoorbeeld dat álle fundamentalisten gevaarlijk zijn… moslims én christenen…
    en die weet niet eens, dat de God van de Bijbel de God van de liefde is en de God van het leven… en dat afgod allah de haat en de dood voorstaat”.

    Helemaal mee eens.

    Seculieren weten geen verschil omdat ze geen kennis hebben maar vooringenomen zijn. Valt me vooral op hoe seculieren overkomen. Gefrustreerd, bitter en zuur. Als ze hun mond open doen dan is het vaak lelijkheid. Maar nu ga ik generaliseren. Het valt me in het werk waar ik met mensen werk alleen op.Dan maar met vinger wijzen naar de christenen. Die doen het bij hen nooit goed. Omdat ze principes hebben?
    Waarom geen respect zolang de ander je in de waarde laat? Dat doe ik wel.Is toch leuker om gezellig met elkaar om te gaan.Kan ook wel eens van 2 kanten komen. Trouwens ik heb het niet over me zelf. Velen staan versteld als dit eens te sprake komt (heel zelden)dat ik christen ben. Zo u wilt. Niet als fundamentalist.

  8. Joop Klepzijkert

    Inderdaad een geloof kan je niet vergelijken met een ideologie zoals de islam of de scientologie church.

  9. Bes Tolen

    Waar ligt de oorsprong van het EO-RPF-CU fundamentalisme? Al van iets voor de zestiger jaren. Denk ook in het bijzonder aan Youth for Christ, dat toen al vrij veel aanhang onder de jeugd verwierf. De voedingsbodem van deze godsdienstige overgave is duidelijk Amerikaans. Net als D66 in de Nederlandse politiek, is ook de CU te zien als een partij met sterke Amerikaanse dogmatische trekken. Het is geen gezonde ontwikkeling omdat die tegen de belangen van de Nederlandse bevolking, die het toch al moeilijk genoeg heeft en in grote verwarring verkeert, in gaat. Het gevaar van niet meer in de hand te houden politiek linkse oprispingen wordt er namelijk door vergroot. Beide partijen zetten met hun gemakzuchtige oppervlakkigheid Nederlanders op het verkeerde spoor. Net wat we niet moeten hebben. ”Het laten we het fijn houden” er vanuit gaand dat het met de democratie en samenleving in het westen onder de grote leider Amerika wel heel goed zit en anders wel met de eigen kring. ”Zo zou de hele wereld moeten denken.en daarom voelen we ook voor de hele mensheid”.

Reacties zijn gesloten.

e-mail:

 
Ja, ik ga ermee akkoord dat Dagelijkse Standaard mij incidenteel commerciële emails stuurt.