Onderzoek: 40 procent van jongvolwassenen rookt of vapet

Sociale media spelen daarbij een zichtbare rol. Van de rokende en vapende jongvolwassenen zegt 33 procent dat filmpjes waarin het gebruik te zien is hen hebben aangezet tot roken of vapen.

De cijfers komen uit een enquête van Q&A in opdracht van Independer. Ze laten zien dat de invloed van tabaksbeelden niet verdwijnt wanneer klassieke reclame aan banden wordt gelegd. De verleiding is voor een belangrijk deel verhuisd naar het scherm waarop jongeren dagelijks uren doorbrengen.

De uitkomst van 40 procent betekent niet noodzakelijk dat al deze jongeren iedere dag roken. In de groep zitten ook mensen die af en toe een sigaret opsteken, uitsluitend vapen of beide producten gebruiken.

Het percentage is niettemin hoog. Juist de leeftijd tussen 18 en 29 jaar is belangrijk, omdat incidenteel gebruik in deze periode kan veranderen in een langdurige nicotineverslaving.

Vapes worden geregeld gezien als minder zwaar of minder schadelijk dan gewone sigaretten. De zoete smaken, kleurrijke apparaten en afwezigheid van een klassieke tabaksgeur verlagen voor sommige gebruikers de drempel.

Dat een product anders ruikt of moderner oogt, betekent echter niet dat het onschuldig is. Veel vapes bevatten nicotine en kunnen daardoor snel verslavend worden.

Op sociale media verschijnt tabak lang niet altijd in de vorm van een herkenbare advertentie.

Een influencer kan tijdens een video een vape vasthouden. Een artiest rookt backstage. In een korte humorvideo wordt het uitblazen van een grote dampwolk onderdeel van de grap. Het product hoeft niet eens te worden genoemd om aantrekkelijk in beeld te komen.

Voor de kijker is moeilijk vast te stellen of het om spontaan gedrag, productplaatsing of betaalde promotie gaat. Dezelfde video kan vervolgens duizenden keren worden gedeeld en door aanbevelingssystemen steeds opnieuw aan vergelijkbare gebruikers worden getoond.

Van de jongvolwassen gebruikers zegt volgens het nieuwe onderzoek een derde dat zulke beelden invloed op het eigen gedrag hadden.

Dat is een zelfgerapporteerd verband. Het bewijst niet dat iedere deelnemer uitsluitend door één video is begonnen. Het laat wel zien dat veel gebruikers de invloed zelf herkennen.

Van de respondenten die sociale media gebruiken en sigaretten of vapes aanschaffen, zegt 28 procent die producten via sociale media te kopen.

De online verkoop van tabak en elektronische sigaretten aan Nederlandse consumenten is verboden. Een bestelling via een besloten account, chatgroep of buitenlandse aanbieder kan daarnaast leeftijdscontroles omzeilen.

Voor jongeren maakt juist de informele presentatie de handel aantrekkelijk. Een account kan eruitzien als een gewone gebruiker en via privéberichten bestellingen aannemen. Betaling en bezorging verlopen buiten het zicht van een fysieke winkelier.

De koper weet dan niet altijd wat er precies in het apparaat zit, hoeveel nicotine het bevat en of de vloeistof aan Europese veiligheidseisen voldoet.

Voor tabak en vapes geldt een minimumleeftijd van achttien jaar. Winkeliers moeten bij twijfel om identificatie vragen.

Veel deelnemers aan het onderzoek zijn ouder dan achttien en mogen het product dus wettelijk kopen. De zorg zit niet uitsluitend in illegale verkoop aan minderjarigen. Ook volwassen jongvolwassenen kunnen via sociale media in een verslaving worden getrokken.

Bovendien beginnen mediagewoonten niet pas op de achttiende verjaardag. Jongeren zien vaak al jaren eerder beelden van populaire makers, artiesten en leeftijdsgenoten die vapen.

Wanneer het product voortdurend als normaal, ontspannen of stoer wordt gepresenteerd, kan een wettelijke leeftijdsgrens die culturele invloed moeilijk volledig tegenhouden.

Nicotine beïnvloedt het beloningssysteem in de hersenen. Gebruikers kunnen daardoor trek, onrust of concentratieproblemen ervaren wanneer zij niet roken of vapen.

Bij vapes is het gebruikspatroon soms minder zichtbaar dan bij sigaretten. Een sigaret wordt opgerookt en daarna weggegooid. Aan een vape kan gedurende de hele dag telkens kort worden getrokken.

Daardoor weet een gebruiker niet altijd hoeveel nicotine hij binnenkrijgt. Sommige mensen gebruiken het apparaat binnenshuis, onderweg en tijdens het werken of studeren. De gewoonte raakt dan verbonden met talloze dagelijkse situaties.

Wie wil stoppen, kan daarvoor hulp krijgen via de huisarts of een erkend stoppen-met-rokenprogramma. Afhankelijk van de voorwaarden kan begeleiding vanuit de basisverzekering worden vergoed.

Ouders kunnen het sociale mediagebruik van volwassen kinderen niet controleren. Een gesprek over de manier waarop reclame en beïnvloeding werken, kan wel helpen.

Vraag niet uitsluitend of iemand rookt, maar ook welke beelden hij online tegenkomt. Leg uit dat een ogenschijnlijk spontane video een commercieel belang kan hebben en dat herhaald kijken het algoritme leert nog meer vergelijkbare inhoud te tonen.

Gebruikers kunnen accounts blokkeren, video’s als ongewenst markeren en aanbevelingen bijsturen. Dat voorkomt niet iedere blootstelling, maar kan de constante stroom verminderen.

De tabaksreclame verdween grotendeels uit tijdschriften, sportevenementen en televisie. Daarmee verdween de marketing niet. Zij werd persoonlijker, moeilijker herkenbaar en verpakt als entertainment. De nieuwe cijfers laten zien dat jongvolwassenen die invloed niet alleen ondergaan, maar in opvallend grote aantallen zelf herkennen.