Kabinet kijkt naar bezuinigingen voor box 3: wie betaalt terwijl de VVD haar heilige huisjes bewaakt?

De berichtgeving van De Telegraaf van 19 oktober beschrijft een zoektocht, geen gesloten akkoord. Dat onderscheid is belangrijk. Er is niet besloten dat jouw zorg of WW-uitkering wordt gekort om box 3 te betalen. Maar juist nu de uitgavenkant nadrukkelijk in beeld komt, moet VVD-minister Eelco Heinen laten zien welke opties hij onderzoekt en wie daarvan de gevolgen ondervindt.

Het kabinet wil volgens de krant twee omstreden dekkingsmaatregelen terugdraaien: een ingreep waardoor meer kleinere spaarders en beleggers belasting zouden betalen en een hoger forfait voor overige bezittingen, dat onder meer vastgoedbeleggers raakt. De vervangende rekening is nog niet verdeeld. De kleine spaarder ontzien is terecht. Dat is geen vrijbrief om de rekening onzichtbaar bij iemand anders neer te leggen.

Volgens de ingewijden die De Telegraaf sprak, botsen extra belastingen op vermogen al snel met VVD-grenzen rond hypotheekrenteaftrek en erf- en schenkbelasting. Het standpunt over hypotheekrenteaftrek is bovendien openbaar: de partij schrijft zelf dat zij die ongemoeid laat.

Dat mag de VVD verdedigen. Maar de gevolgen van die keuze horen op tafel. Wie bepaalde belastingen uitsluit, moet uitleggen waar de vervangende dekking dan wél vandaan komt. De schatkist wordt niet gevuld met een partijstandpunt.

Aan de uitgavenkant staan volgens De Telegraaf eveneens politieke hekken. De krant beschrijft weerstand bij de oppositie tegen snijden in sociale zekerheid en volksgezondheid, bij D66 tegen onderwijsbezuinigingen en brede weerstand tegen minder defensie-uitgaven. Het zijn posities in deze onderhandelingen, geen bewijs dat zulke uitgaven onder alle omstandigheden onaantastbaar zijn.

Daarom verwachten meerdere ingewijden een compromis met zowel bezuinigingen als lastenverhogingen. De krant meldt ook de hoop dat een nieuwe dekking op termijn méér oplevert dan alleen de box 3-rekening, zodat geld beschikbaar komt voor koopkrachtverlichting en steun voor het Belastingplan. Er wordt dus niet alleen gezocht naar een sluitende som, maar ook naar een politiek verkoopbare deal.

Het partijkartel van D66, VVD en CDA mag zich niet verschuilen achter de mededeling dat iedereen iets heeft ingeleverd. Een coalitiepartij voelt geen hogere eigen betaling aan de keukentafel. Een huishouden wel. Laat dus zien wie betaalt, wie wordt ontzien en welke verwachtingen nog helemaal niet vaststaan.

De oorspronkelijke dekking bevatte verschillende ingrepen. In de concepttoelichting bij de box 3-novelle stond een verlaging van het heffingsvrije vermogen van €59.357 in 2026 naar €30.846 in 2027, per belastingplichtige. Daarbij hoorde in de tabel voor het inkomstenkader een opbrengst van €565 miljoen in 2027.

Daarnaast moest het heffingsvrije resultaat vanaf 2028 van €1.800 naar €1.000. Aan die tweede maatregel hing de structurele opbrengst van €540 miljoen. Dat zijn verschillende vrijstellingen en verschillende perioden. Het is onjuist om die €540 miljoen simpelweg het hele jaarlijkse “spaargat” van Heinen te noemen.

Ook het nieuwe stelsel wordt vaak te eenvoudig voorgesteld. Het voorstel brengt vanaf 2028 de waardegroei van meer beleggingen onder een vermogenswinstbelasting, waarbij realisatie het heffingsmoment bepaalt. Niet ieder vermogensbestanddeel valt dan meteen onder dezelfde systematiek. Reguliere inkomsten zoals rente, dividend en huur blijven eveneens relevant.

Dat klinkt technisch, maar het raakt de politieke rekening rechtstreeks. Een opbrengst in één jaar, een structurele opbrengst en uitgestelde belastinginkomsten zijn geen verwisselbare geldpotjes. Wie offers vraagt, moet met de juiste bedragen beginnen.

Voor chronisch zieken liggen er al andere kabinetsplannen. De VWS-begroting voor 2027 beschrijft een eigen bijdrage voor wijkverpleging en het voornemen huishoudelijke hulp vanaf 2029 uit de Wmo-maatwerkvoorzieningen te halen. Daarbij wordt een vangnet beloofd voor mensen die zelf geen hulp kunnen regelen. Dat vangnet hoort bij het voorstel; je kunt niet schrijven dat alle hulp voor iedereen verdwijnt.

Het kabinet wil ook de aftrek voor specifieke zorgkosten afschaffen. Staatssecretaris Eelco Eerenberg erkende in zijn brief van 9 oktober dat hij op dat moment nog geen volledig uitgewerkt alternatief kon presenteren. Juist zulke onzekerheid maakt het belangrijk dat nieuwe onderhandelingen geen extra onduidelijkheid boven op bestaande plannen stapelen.

Bij sociale zekerheid speelt weer een andere begrotingsopgave. In de kabinetsbrief van 29 september werden eerdere hervormingen van de WW, de tegemoetkoming voor arbeidsongeschikten en de WIA van de SZW-begroting gehaald om ruimte te maken voor overleg met werkgevers en werknemers. De besparingsopgave bleef bestaan en werd voorlopig elders geboekt.

Dat is geen bewijs dat iedere individuele uitkering lager wordt. Lagere totale uitgaven kunnen verschillende oorzaken hebben; de uiteindelijke afspraken bepalen wie iets merkt. Het is evenmin bewijs dat die hele opgave rechtstreeks de nieuwe box 3-dekking vormt.

Maar een sociaal akkoord is ook geen toverwoord waarmee de Kamer kan ophouden met controleren. Als rechten veranderen, als voorwaarden strenger worden of als een bezuiniging elders terugkomt, moet het kabinet dat eerlijk laten zien. Zorg en bestaanszekerheid mogen geen wisselgeld worden waarvan de kiezer pas achteraf de waarde ontdekt.

Er ligt ook een terechte vraag over de controle op overheidsuitgaven. Mona Keijzer vroeg Heinen welke negatief geëvalueerde uitgavenregelingen ongewijzigd waren voortgezet. In zijn antwoorden van 8 oktober zegt hij dat hij zo’n telling niet heeft en geen aanleiding ziet die te maken. Hij verwijst naar bestaande evaluaties, departementale verantwoording en een ombuigingslijst met mogelijke besparingen.

De overheid controleert dus niet helemaal niets. Maar de Kamer mag best een gezamenlijk overzicht verlangen. Een minister die nieuwe offers overweegt, moet inzichtelijk maken hoe hij bestaande uitgaven heeft gewogen.

Daarbij past geen verzonnen besparingspot. De Algemene Rekenkamer onderzocht achttien periodieke rapportages. Van die rapportages gaf 22 procent voor een aanzienlijk deel van het onderzochte beleid inzicht in de vraag of resultaten tegen zo laag mogelijke kosten waren bereikt. Dat zegt iets over ontbrekend inzicht, niet dat de overige 78 procent van het beleid bewezen verspilling is.

Heinen, laat aantoonbare besparingen zien en zet de gevolgen van iedere dekkingsoptie ernaast. Eerenberg heeft de Kamer uiterlijk 2 november informatie over de aangepaste novelle toegezegd. Maak dan duidelijk hoeveel van de rekening uit belastingen komt, hoeveel uit uitgaven en welke huishoudens daarmee worden geraakt.

De burger hoeft niet dankbaar te zijn dat drie coalitiepartijen samen een compromis vinden. Hij heeft recht op een rekening die klopt — en op een kabinet dat openlijk verdedigt waarom juist hij die moet betalen.