VVD-minister Heinen sloopt het renteplafond op jouw studieschuld: Financiën eiste 'nul risico' en hij dreigde 1,5 miljard onderwijsgeld te blokkeren

De belofte was simpel. In het coalitieakkoord spraken D66, VVD en CDA af dat de rente op studieleningen nooit boven de 2,5 procent zou komen. Daar zetten ze structureel 40 miljoen euro per jaar voor opzij, staat in de Kamerbrief van onderwijsminister Rianne Letschert (D66). Volgens cijfers van DUO gaat het om bijna twee miljoen studenten en oud-studenten.

Op 22 oktober viel het doek. "Helaas moet ik constateren dat ik met de gereserveerde € 40 miljoen per jaar een renteplafond van 2,5% niet kan uitwerken", liet Letschert weten. "Daar baal ik van." Door de gestegen rente zou het plafond minimaal 160 miljoen euro per jaar kosten.

Nu weten we wie er achter die baaldag zat. Op verzoek van de Kamer kwamen donderdag interne stukken naar buiten. Daarin schrijven ambtenaren van Onderwijs dat Heinen een vast renteplafond van 2,5 procent "een te groot risico" vindt, meldt het ANP. In maart werd er op het ministerie al over gesproken, begin april zat Letschert er met Heinen over aan tafel.

Kijk hoe Heinen het wilde regelen. Zou de rente blijvend stijgen, dan moest Onderwijs de extra kosten zelf dragen. Zou de rente juist onder de 2,5 procent blijven, dan moest het geld dat overbleef naar de algemene middelen, de schatkist van Heinen. Volgens de ambtenaren van Onderwijs is dat niet de gebruikelijke gang van zaken bij rentes.

Zijn ministerie wilde "nul risico", staat volgens het Hoger Onderwijs Persbureau in een nota voor Letschert. Financiën opperde zelfs om de maatregel te schrappen zodra de rente te hoog werd. Een paraplu die dichtklapt zodra het regent. Volgens de ambtenaren van Onderwijs "schiet het doel volledig voorbij en gaat voorbij aan afspraken uit het coalitieakkoord".

En dat risico was echt niet te groot voor de Staat. "Ambtelijk wijzen andere departementen er ook op dat op de begroting veel grotere risico's worden geaccepteerd", schrijven de ambtenaren. Het ging dus nooit om geld. Het ging om onwil.

Want hetzelfde kabinet vindt wel geld als het de burger iets kan afpakken. Heinen wil de belasting op kraanwater met 23 procent verhogen om er elk jaar 111 miljoen euro extra mee op te halen. Daarmee had hij het gat van minstens 120 miljoen per jaar voor het renteplafond bijna helemaal kunnen dichten.

En dan de 1,5 miljard. Volgens ScienceGuide dreigde Heinen de overheveling van 1,5 miljard euro voor onderwijs en onderzoek naar het ministerie van Letschert te blokkeren zolang er geen akkoord was over het renteplafond. Geld voor scholen, universiteiten en onderzoek, ingezet als breekijzer. Wie zo onderhandelt met een collega, chanteert.

Onderwijs zocht nog een uitweg. Ambtenaren adviseerden Letschert de 80 miljoen euro die toen nodig was zelf te betalen, het dubbele van het budget uit het coalitieakkoord. Als enige voorwaarde moest Financiën dan het resterende renterisico dragen. Het werd een patstelling.

De ambtenaren van Onderwijs moesten hun minister zelfs adviseren om Heinen eraan te herinneren dat het renteplafond in het coalitieakkoord stond, en dat hij daar zelf zijn handtekening onder had gezet. Zo ver is het gekomen: ambtenaren die de minister van Financiën op zijn eigen handtekening moeten wijzen.

En Letschert? Die boog. D66 zocht de schuld vervolgens bij Donald Trump. "Niemand had kunnen vermoeden dat Trump Iran binnenviel toen de inkt van het akkoord een week droog was", zei D66-Kamerlid Ilana Rooderkerk dinsdag in het debat. Maar volgens het Hoger Onderwijs Persbureau blijkt uit de stukken dat ambtenaren vooraf al waarschuwden voor de risico's. D66, VVD en CDA wisten dus precies wat ze tekenden.

Donderdag diende Rooderkerk samen met CDA, VVD, JA21 en ChristenUnie een voorstel in om de 40 miljoen anders uit te geven, onder meer aan lager les- en cursusgeld en een hogere uitwonendenbeurs. Daar is een Kamermeerderheid voor. Een voorstel van PRO, SP, BBB, DENK en Volt om het plafond gewoon in te voeren zoals beloofd, ontraadde Letschert.

Wat kost dit jou? DUO rekent volgend jaar 3,28 procent rente voor wie onder de 15-jaarsregels terugbetaalt. Bij 30.000 euro studieschuld is dat in ons rekenvoorbeeld zo'n 211 euro per maand, tegen 200 euro met het plafond. Over de hele looptijd is dat ruim 2.000 euro, en elke rentestijging maakt het meer. Ook wie onder de 35-jaarsregels valt, betaalt volgend jaar 2,70 procent, boven het beloofde plafond. Dat is de pechgeneratie van het leenstelsel dat D66 steunde, en die van Jetten al eerder een lege rentebelofte kreeg.

Heinen moet het renteplafond alsnog betalen, uit precies de algemene middelen waar hij de meevallers wel in wilde stoppen. En het kabinet moet alle stukken over deze afspraak openbaar maken, ook de nota's van Financiën zelf.

De handtekening van de VVD, die onbetrouwbare verraderspartij, is blijkbaar niets waard. Heinen wilde nul risico voor de schatkist. Studenten krijgen honderd procent van de rekening.