LOKALE KARTELS LOPEN VAST: kiezers stemmen rechts, bestuurders formeren eindeloos door

Niet één of twee moeilijke uitzonderingen. Zestien gemeenten.

Door het zomerreces loopt de formatieduur daar op tot meer dan 150 dagen. Het is een record. Ondertussen regeren de oude colleges door, worden gevoelige beslissingen vooruitgeschoven en wacht de kiezer op de uitvoering van de uitslag.

De lokale democratie is veranderd in een eindeloze vergadercarrousel van verkenners, informateurs, duidingsdebatten en vertrouwelijke onderhandelingen. De burger mocht één keer een vakje rood maken. Daarna nemen de beroepsbestuurders het weer over.

Volgens de NOS gaat het om Achtkarspelen, Ameland, Bergen, Best, De Bilt, Edam-Volendam, Hollands Kroon, Leiden, Leidschendam-Voorburg, Papendrecht, Schiermonnikoog, Sluis, Tiel, Tytsjerksteradiel, Velsen en Zutphen.

In 2022 moesten slechts enkele gemeenten hun formatie na de zomer afronden. In 2018 was Enkhuizen de enige gemeente die vóór de vakantie niet klaar was. Nu zijn het er zestien.

De gemiddelde formatieduur steeg al van 83 dagen in 2022 naar 87 dagen in 2026. Afhankelijk van de resterende onderhandelingen kan dat landelijk richting negentig dagen gaan.

Drie maanden om een gemeentebestuur te vormen. Alsof lokale partijen een vredesverdrag tussen kernmachten moeten sluiten in plaats van afspraken te maken over afvalinzameling, woningbouw, veiligheid en gemeentelijke lasten.

Als verklaring wordt gewezen op politieke versplintering. Gemeenteraden bestaan uit steeds meer partijen. Voor een meerderheid zijn vaak vier of meer fracties nodig. Daarnaast organiseren gemeenten tegenwoordig vaker duidingsdebatten en worden formele verkenners en informateurs aangesteld.

Dat wordt verkocht als professionalisering en transparantie. In werkelijkheid is rondom lokale politiek een complete Haagse imitatie-industrie ontstaan. Iedere gemeente wil haar eigen verkenningsfase, informatieopdracht en chic coalitieakkoord.

Binnenlands Bestuur schrijft dat formaties vroeger meer een proces van lokale politieke kopstukken in achterkamers waren. Maar wie denkt dat de komst van verkenners het achterkamertje heeft afgeschaft, is bijzonder naïef. Het achterkamertje heeft vooral een officiële titel, een opdrachtbrief en soms een forse rekening gekregen.

De onderhandelingen blijven grotendeels plaatsvinden buiten het zicht van de kiezer. Die hoort pas iets wanneer een combinatie klapt of wanneer er eindelijk witte rook verschijnt.

Opvallend is dat de verschuiving naar rechtse partijen als een belangrijke complicerende factor wordt genoemd. De NOS gebruikt zelfs het etiket “extreemrechts”, zoals de staatsomroep dat tegenwoordig bijna automatisch doet wanneer partijen buiten het oude midden groeien.

Maar het echte probleem is niet dat kiezers rechts stemmen. Het probleem is dat gevestigde partijen vaak niet weten hoe zij met die uitslag moeten omgaan.

Jarenlang konden lokale afdelingen van VVD, CDA, D66, PvdA en GroenLinks onderling bepalen wie met wie ging besturen. Nieuwe lokale partijen, populistische bewegingen en rechtse uitdagers verstoren dat comfortabele systeem. Zij stellen andere prioriteiten, weigeren soms bestaande taboes te respecteren en eisen invloed die het oude netwerk liever niet afstaat.

Dat leidt tot langdurig gepuzzel. Niet altijd omdat een rechtse partij formeel wordt uitgesloten - dat moet per gemeente afzonderlijk worden onderzocht - maar wel omdat de traditionele bestuurscultuur moeite heeft met een veranderde politieke werkelijkheid.

Democratie betekent niet dat de grootste partij automatisch alles krijgt. Coalities vereisen compromissen en wethouders moeten integer en bekwaam zijn. Een zorgvuldige formatie kan daarom tijd kosten.

Maar 150 dagen is geen zorgvuldigheid meer. Het is bestuurlijke verlamming.

Partijen moeten vóór de verkiezingen veel duidelijker zijn over mogelijke coalities en breekpunten. Wie categorisch weigert met een bepaalde partij samen te werken, moet dat vooraf zeggen. Dan kan de kiezer die uitsluiting meenemen in zijn stem.

Ook zouden coalitieonderhandelingen soberder en transparanter moeten worden. Geen eindeloze sessies over tientallen pagina’s dichtgetimmerd beleid, maar een hoofdlijnenakkoord met duidelijke prioriteiten. Laat de gemeenteraad daarna daadwerkelijk debatteren in plaats van vier jaar lang een vooraf gesloten contract uit te voeren.

Het meest problematische gevolg is dat oude colleges blijven zitten terwijl de kiezer al een nieuwe raad heeft gekozen. Formeel is dat toegestaan en praktisch bestaat er weinig alternatief. Maar democratisch is het bepaald niet fraai.

Bestuurders die hun meerderheid mogelijk hebben verloren, nemen nog maanden besluiten of vermijden juist iedere controversiële keuze. Nieuwe partijen kunnen hun verkiezingsbeloften niet uitvoeren. Burgers weten niet welke richting hun gemeente opgaat.

Dat is geen detail. Gemeenten bepalen steeds meer over woningbouw, asielopvang, energietransitie, verkeer, belastingen en jeugdzorg. Maandenlange formaties hebben dus directe gevolgen voor het dagelijks leven.

De verkiezingen waren op 18 maart. De zomer is begonnen. In zestien gemeenten onderhandelt men nog altijd.

De kiezer heeft zijn werk gedaan. Het wordt tijd dat de politici hetzelfde doen.