Controlestaat registreert demonstranten, terwijl de politie bij 97 procent van de onderzochte protesten geen incident registreerde

In de jaarrapportage Demonstreren in beeld laat het mensenrechteninstituut zien hoe gemeenten, politie en justitie via allerlei kanalen gegevens over protesten en deelnemers bij elkaar harken. Dat gebeurt allang niet meer alleen via het aanmeldformulier van de organisator: agenten noteren waarnemingen op straat, sociale media en online groepen worden afgespeurd, camera’s leggen gezichten vast en om ernstige ordeverstoringen te voorkomen zet de politie soms zelfs burgerinformanten in.

Tel al die losse datastromen eens bij elkaar op en vraag je af welk profiel de overheid inmiddels van één kritische burger kan opbouwen. In de rapportage waarschuwt het instituut dat die informatie veel verder kan gaan dan je naam en je woonplaats: ze kan verraden waar je politiek of religieus voor staat. En wie merkt of ook maar het gevoel krijgt dat hij door het staatsapparaat in kaart wordt gebracht, blijft soms liever thuis.

Neem een doodgewone moeder die tijdens een gemeenteraadsvergadering inspreekt tegen het doordrukken van een grootschalig asielzoekerscentrum in haar wijk. Dat haar eigen naam onder haar inspraaktekst staat, heeft ze zelf gekozen. Maar haar buurvrouw, die uit solidariteit een uurtje stil naast haar op het dorpsplein voor het gemeentehuis heeft gestaan, heeft zich helemaal niet opgegeven om in een ambtelijk inlichtingenbestand of een politieregistratie te belanden.

Precies daar zit de valse drogreden van bestuurders die roepen dat een demonstratie nu eenmaal ‘in het openbaar’ plaatsvindt. Natuurlijk weet iedereen die op een plein gaat staan dat een toevallige voorbijganger hem kan zien lopen, maar die voorbijganger beschikt niet over politiegegevens, camerabeelden en online speurteams om uit te pluizen naast wie jij vorige maand in een andere gemeente stond. In zijn toelichting op het onderzoek wijst het instituut zowel op die bestaande surveillancedrift als op Haagse plannen om de bevoegdheden nóg verder op te rekken, terwijl wat overheden met al die opgeslagen persoonsgegevens uitspoken voor de burger grotendeels een zwart gat blijft.

Wie nog de illusie heeft dat verzamelde persoonsgegevens bij de politie altijd in betrouwbare handen zijn en nooit tegen je worden gebruikt, hoeft alleen maar te kijken naar wat er in Nieuwegein gebeurde bij horecagroothandel Hanos. Op 15 juli voerden dierenrechtenactivisten daar actie tegen de verkoop van foie gras. Na afloop lieten zeven van hen op verzoek van agenten hun identiteitsbewijs zien. Op 21 oktober viel bij die zeven mensen volgens de actievoerders een persoonlijke brief van Hanos op de deurmat: een winkelverbod voor twee jaar, op hun eigen naam en huisadres.

Zoals onder meer de NOS over die schandalige zaak meldde, moest de politie achteraf schoorvoetend toegeven dat zij de persoonsgegevens van die demonstranten zonder toereikende wettelijke grondslag aan het bedrijf had doorgespeeld. Hanos werd gevraagd de gegevens én alle kopieën te verwijderen. Nu hoeven we op DDS geen enkele sympathie te hebben voor linkse dierenactivisten die een winkelier en zijn klanten lastigvallen, maar grondrechten verdedig je juist wanneer het om mensen gaat wier megafoon je zelf niet kunt luchten. Als de politie vandaag onrechtmatig de privégegevens van foie-grasdemonstranten aan een groothandel uitlevert, doet ze dat morgen net zo makkelijk met de namen van boeren of bezorgde wijkbewoners die tegen het kabinetsbeleid demonstreren.

Kijk eens naar wat de politie op haar eigen voorlichtingspagina over demonstraties zwart op wit schrijft: wie alleen meeloopt in een demonstratie, hoeft niet om die enkele reden een identiteitsbewijs te tonen. Een agent mag een identiteitsbewijs vorderen als dat redelijkerwijs nodig is voor zijn politietaak. Dat kan bijvoorbeeld zijn om wanordelijkheden te voorkomen, een verkeersmaatregel te handhaven of iemand op te sporen die stenen gooit of vernielingen aanricht. Die harde grens tussen een relschopper en een vreedzame burger hoort heilig te zijn.

Bovendien laat de overheid door haar eigen registratiehonger het contact met vreedzame organisatoren volledig vastlopen. Maatschappelijke organisaties vertellen in het rapport dat organisatoren van protesten steeds vaker aarzelen om hun demonstratie vooraf netjes bij de gemeente te melden. Wie immers vreest dat door één telefoontje over de looproute zijn naam, zijn telefoonnummer en zijn politieke profiel in allerlei systemen belanden, laat dat aanmeldformulier wel uit zijn hoofd.

En wat gebeurt er zodra burgers hun protest niet meer durven aan te melden? Krijg je dan dezelfde burgemeester die roept dat hij ‘verrast’ werd door de opkomst en nóg meer camera’s, drones en online speurders op de bevolking afstuurt? Zo voedt de ambtelijke achterdocht haar eigen controlestaat, terwijl één simpel cijfer uit een landelijke analyse van politieregistraties laat zien hoe bizar die reflex is. Bij ongeveer 97 procent van de onderzochte demonstraties van 2015 tot en met 2022 vond het team geen gekoppelde incidentregistratie. De onderzoekers noemen hun incidentenaantallen een ondergrens: ze gebruikten strenge voorwaarden om een voorval aan een demonstratie toe te rekenen.

Als bij 97 procent van de onderzochte demonstraties in die jaren geen incident geregistreerd stond, waar haalt politiek Den Haag onder VVD-minister David van Weel (Justitie en Veiligheid) en CDA-minister Pieter Heerma (Binnenlandse Zaken) dan de brutaliteit vandaan om elke demonstrant bij voorbaat als een potentieel veiligheidsrisico te behandelen? De bewijslast ligt niet bij de burger die gebruikmaakt van zijn grondwettelijke recht op betoging, maar bij de overheid die met haar tentakels in zijn privéleven wroet.

Het College voor de Rechten van de Mens doet daarom een concreet voorstel waar elke gemeente morgenochtend mee aan de slag kan: maak duidelijk dat je een protest ook anoniem kunt aanmelden en schrap elk overbodig invulveld op het gemeentelijke formulier. Voor het regelen van verkeershekken heeft een ambtenaar alleen de plek, het tijdstip en het verwachte aantal deelnemers nodig, niet het doopceel van de initiatiefnemer.

Het standaardexcuus van gemeentehuizen dat ‘het computersysteem nu eenmaal een verplicht naamveld heeft’, hoort per direct in de prullenbak te verdwijnen. Bij elk gegeven dat een gemeente vraagt, moet het college van burgemeester en wethouders in één heldere zin kunnen verantwoorden waarom dat strikt noodzakelijk is, wie er toegang toe krijgt en op welke datum het bestand weer wordt vernietigd.

De Tweede Kamer moet bij elk volgend voorstel voor extra cameratoezicht of ruimere demonstratiebevoegdheden één simpele eis op tafel leggen. Laat de verantwoordelijke minister eerst van minuut tot minuut uittekenen wat er met de gegevens van een vreedzame demonstrant gebeurt vanaf het moment dat een protest wordt aangekondigd tot de dag waarop de laatste snipper data uit de overheidssystemen is gewist.

Kan een bewindspersoon of een burgemeester die garantie niet geven, dan hoort het parlement elke uitbreiding van het toezicht direct af te schieten. In een vrij land controleert de burger zijn regering op straat en in de stembus, en niet andersom.

Wie op het dorpsplein tegen de plannen van dit kabinet protesteert, oefent een grondrecht uit en hoort nooit in een ambtelijke schaduwdatabank te verdwijnen!