Arie Pos verlaat De Bezige Bij na conflict over biografie Gerrit Komrij

De schrijver, dichter en gevreesde polemist maakte zijn hele leven korte metten met hypocrisie, kuddegedrag en culturele lafheid.

Juist daarom is het bijna te absurd voor woorden dat een biografie over Komrij nu zelf verstrikt is geraakt in een conflict over politiek correcte taal.

Biograaf Arie Pos heeft uitgeverij De Bezige Bij verlaten na onenigheid over redactionele ingrepen.

Volgens Pos werden woorden als “nicht”, “homokroeg” en “homoschrijvers” problematisch gevonden of uit zijn tekst geschrapt. Hij beschouwt dat als een vorm van politieke correctheid die niet past bij het onderwerp en de historische context van zijn boek.

Dat bericht het AD.

Voor de precieze redactionele discussie kennen we vooral de lezing van Pos. De Bezige Bij heeft als uitgever uiteraard het recht om voorstellen voor wijzigingen te doen. Maar een auteur heeft net zo goed het recht om te zeggen: tot hier en niet verder.

Bij een biografie van Gerrit Komrij is deze discussie extra potsierlijk.

Komrij was openlijk homoseksueel en gebruikte taal met scherpte, humor en zelfspot. Hij behoorde tot een generatie waarin woorden binnen de homocultuur verschillende betekenissen en ladingen konden hebben.

Die historische werkelijkheid achteraf schoonpoetsen omdat een hedendaagse gevoeligheidscommissie bepaalde termen ongemakkelijk vindt, is geen vooruitgang. Het is culturele geschiedvervalsing.

Een biografie is geen reclamefolder voor een overheidsdienst. Zij moet een leven en een tijdperk beschrijven zoals die waren. Daar horen woorden, conflicten, eigenaardigheden en ongemakkelijke opvattingen bij.

Het woord “homokroeg” is een volstrekt normale beschrijving van een horecagelegenheid die zich richtte op homoseksuele bezoekers.

Wat zou ervoor in de plaats moeten komen? Een “inclusieve ontmoetingslocatie voor mannen met een niet-heteronormatieve identiteit”?

Dat klinkt niet respectvoller. Het klinkt als een tekst van een gemeentelijke diversiteitsambtenaar met te veel tijd.

Ook “nicht” kan beledigend worden gebruikt. Maar het woord werd en wordt eveneens binnen delen van de homoseksuele gemeenschap gebruikt, soms spottend, soms geuzenachtig en soms liefkozend.

De betekenis wordt bepaald door context, spreker en bedoeling. Precies daarvoor hebben we schrijvers en biografen: om die context zichtbaar te maken.

De moderne taalpolitie doet het tegenovergestelde. Zij kijkt niet naar bedoeling, historische betekenis of literaire werking, maar naar een lijst met verdachte woorden.

Staat een term op de zwarte lijst, dan moet hij worden verzacht, vervangen of verwijderd. Daarmee verdwijnt iedere volwassen omgang met taal.

Komrij won de P.C. Hooftprijs, was de eerste Dichter des Vaderlands en groeide uit tot een van de scherpste culturele commentatoren van Nederland.

Hij was geen breekbaar museumstuk dat tegen zijn eigen vocabulaire beschermd moest worden. Zijn hele schrijverschap draaide om de vrijheid om te prikken, te spotten en te beledigen wanneer dat literair of polemisch nodig was.

Een brave, taalkundig ontsmette Komrij-biografie zou bijna een belediging van Komrij zelf zijn.

Deze affaire staat niet op zichzelf. Uitgevers zijn steeds banger geworden voor sociale-mediastormen, actiegroepen en gevoeligheidslezers.

Het gevolg is dat teksten niet alleen worden gecontroleerd op stijl, feiten en juridische risico’s, maar steeds vaker op mogelijke ideologische overtredingen.

Dat maakt boeken vlakker. Schrijvers gaan zichzelf vooraf censureren en controversiële historische werkelijkheden worden verpakt in taal die vooral niemand mag prikkelen.

Wat overblijft is veilig, braaf en doods.

De Bezige Bij zou een huis moeten zijn voor schrijvers die durven. Een uitgeverij met zo’n literaire geschiedenis hoort niet bang te zijn voor woorden die binnen hun context volkomen verdedigbaar zijn.

Als de lezing van Pos klopt, is zijn vertrek daarom geen driftige actie van een lastige auteur, maar een begrijpelijk protest tegen redactionele betutteling.

Een biografie van Gerrit Komrij moet naar Komrij ruiken: scherp, geestig, soms vilein en altijd vrij.

Wie zelfs hem postuum wil onderwerpen aan de woke taalregels van vandaag, heeft niet begrepen wie hij was.