Nederlandse kolencentrales leveren nu al meer stroom dan in heel 2024

Dat is geen kleine verschuiving. Er moeten nog ruim vier maanden van 2026 worden afgewerkt, waaronder de herfst en het begin van de winter. In die maanden neemt de elektriciteitsvraag doorgaans toe. De kans is daardoor groot dat de uiteindelijke productie van kolenstroom dit jaar nog aanzienlijk hoger uitvalt.

De opleving komt niet voort uit één Nederlands besluit. Het is het resultaat van hoge gasprijzen, problemen bij Europese kerncentrales en een grotere buitenlandse vraag naar Nederlandse elektriciteit.

Een elektriciteitsproducent kijkt voortdurend welke beschikbare centrale op dat moment het voordeligst kan draaien. Daarbij tellen de brandstofprijs, de efficiëntie van de centrale en de kosten voor CO₂-uitstoot mee.

Normaal gesproken hebben gascentrales een belangrijk voordeel boven kolencentrales. Ze kunnen relatief flexibel worden ingezet en veroorzaken bij het opwekken van dezelfde hoeveelheid stroom minder CO₂-uitstoot. Het verbranden van kolen veroorzaakt volgens deskundigen ongeveer tweemaal zoveel CO₂-uitstoot als stroomproductie met aardgas.

De economische verhouding is dit jaar echter veranderd. Volgens RTL Z is de gasprijs sinds het uitbreken van de oorlog tussen de Verenigde Staten en Iran ongeveer verdubbeld. Daardoor is elektriciteit uit gas aanzienlijk duurder geworden.

Kolencentrales moeten weliswaar betalen voor hun uitstoot, maar kunnen onder de huidige marktverhoudingen toch voordeliger produceren dan gascentrales. Zolang dat verschil groot genoeg is, krijgen kolencentrales meer draaiuren.

Tegelijkertijd valt elders in Europa elektriciteitsproductie weg. Verschillende kerncentrales zijn tijdelijk stilgelegd vanwege onderhoud, lage waterstanden of een tekort aan geschikt koelwater.

Kerncentrales produceren veel elektriciteit, maar hebben water nodig om veilig te kunnen functioneren. Wanneer rivieren te warm of te laag worden, kan een centrale gedwongen worden het vermogen terug te schroeven. Dat gebeurde onder meer bij centrales in Frankrijk, Hongarije en Roemenië.

Ook België speelt een rol. Een deel van de Belgische kerncapaciteit is definitief gesloten, terwijl andere centrales tijdelijk buiten gebruik zijn voor onderhoud. Nederland levert daardoor meer elektriciteit aan de zuiderburen.

Dat kan omdat de nationale elektriciteitsnetten in Europa sterk met elkaar zijn verbonden. Wanneer België of Frankrijk onvoldoende stroom produceert, kan elektriciteit uit Nederland, Duitsland of een ander land worden ingevoerd. Andersom importeert Nederland stroom wanneer productie elders goedkoper of ruimer beschikbaar is.

De actuele samenstelling van de Nederlandse elektriciteitsproductie is te volgen via het Nationaal Energie Dashboard. Daar worden steenkool en eventueel bijgestookte biomassa afzonderlijk weergegeven.

Een hogere productie van kolenstroom betekent niet automatisch dat ieder huishouden de volgende maand meer betaalt. De consumentenprijs bestaat uit verschillende onderdelen: de groothandelsprijs, energiebelasting, btw, netbeheerkosten en de marge en inkoopstrategie van de energieleverancier.

Bij een vast energiecontract verandert het leveringstarief tijdens de afgesproken looptijd doorgaans niet. Klanten met een dynamisch contract merken veranderingen op de handelsmarkt veel sneller. Bij variabele contracten kan een leverancier tarieven op aangekondigde momenten aanpassen.

De opvallende terugkeer van kolen laat vooral zien hoe gevoelig de energiemarkt is voor internationale gebeurtenissen. Een oorlog die de gasprijs verhoogt, een lage rivier in Frankrijk of onderhoud aan een Belgische kerncentrale kan uiteindelijk beïnvloeden welke Nederlandse centrale wordt aangezet.

Meer kolenstroom kan op bepaalde momenten voorkomen dat elektriciteit nog duurder wordt. De centrales leveren immers extra aanbod wanneer gascentrales kostbaar zijn en kerncentrales ontbreken. Tegelijkertijd nemen de CO₂-uitstoot en de vraag naar uitstootrechten toe. Ook die kosten werken door in de prijs van elektriciteit.

De huidige opleving heeft een duidelijke einddatum. De Nederlandse overheid besloot eerder dat de nieuwste kolencentrales na 31 december 2029 geen kolen meer mogen gebruiken voor elektriciteitsproductie. De Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie verplicht de centrales dus uiterlijk op 1 januari 2030 te stoppen met steenkool.

De gebouwen hoeven niet noodzakelijk te verdwijnen. Exploitanten kunnen centrales mogelijk aanpassen voor andere brandstoffen of een andere functie geven. Of dat economisch en technisch haalbaar is, verschilt per locatie.

Het contrast blijft hoe dan ook groot. Terwijl de wettelijke sluitingsdatum nadert, zijn kolencentrales opnieuw belangrijk voor de Nederlandse en Belgische stroomvoorziening. Het energiesysteem wordt groener, maar op momenten van hoge gasprijzen en uitvallende kerncentrales grijpt de markt terug op een van de oudste en meest vervuilende manieren om elektriciteit te maken.