TNO hield de achterkamer van de stikstofrekenregel jarenlang op slot, en de Raad van State fluit het instituut nu keihard terug

Elke boer in Nederland kent Aerius. Dat rekenprogramma bepaalt hoeveel stikstof vanaf een erf neerdaalt op beschermde natuur. Sinds 20 januari 2022 stopt die som op precies 25 kilometer van de bron, zo staat in een tussenuitspraak van de rechtbank Zeeland-West-Brabant. Van die grens hangt dus af of een boer een vergunning krijgt, mag uitbreiden of zijn bedrijf moet sluiten.

Wie wilde nagaan of die grens eerlijk was gekozen, liep bijna vijf jaar lang tegen een muur op. Op 16 februari 2022 vroeg Stichting Stikstofclaim bij TNO om de stukken achter die keuze. In de uitspraak van de Raad van State met kenmerk ECLI:NL:RVS:2026:6550 blijft de verzoeker anoniem. De stichting zelf en vakblad Boerderij bevestigen dat het om haar verzoek gaat.

Stichting Stikstofclaim vroeg op 16 februari 2022 om twee notities over die afbakening, fase 1 en fase 2. Daarnaast wilde zij alle mails, brieven en verslagen zien tussen TNO en het ministerie van Landbouw. Ook het contact met Infrastructuur en Waterstaat, Wageningen University & Research, het RIVM en ingehuurde derden moest op tafel komen.

TNO gaf niet thuis. Op 4 april 2022 wees het instituut het verzoek af. Op 31 augustus 2022 veegde TNO ook het bezwaar van tafel. Volgens TNO ging het om gegevens die "louter met een wetenschappelijk oogmerk" waren gemaakt. Of het ministerie die cijfers gebruikte voor het stikstofbeleid, deed er volgens TNO niet toe. Zo gebruikt het instituut de wetenschap als schild om pottenkijkers buiten de deur te houden.

De eindrapporten zelf lagen overigens al wel ergens in een la van het parlement. De notitie van fase 1 hing sinds juli 2021 bij een brief aan de Eerste Kamer. De notitie van fase 2 ging eind juli 2022 naar de Tweede Kamer. Caroline van der Plas (BBB) en Pieter Omtzigt stelden daar Kamervragen over. Daarna stuurde minister Van der Wal in mei 2023 een deel van de stukken over dat tweede rapport mee. Wat TNO al die jaren verborgen hield, was de achterkamer zelf: wie wat zei, en wie waar aan trok.

Op 5 april 2024 gaf de rechtbank Midden-Nederland TNO al ongelijk. Toch weigerde het instituut nog steeds openheid van zaken te geven. Op 17 mei 2024 kreeg TNO van de voorzieningenrechter van de Raad van State toestemming om alles te laten liggen tot het hoger beroep. Zo rekte TNO de zaak nog eens met tweeënhalf jaar.

Woensdag 11 november maakte de hoogste bestuursrechter korte metten met die uitvlucht. Volgens de rechters valt "in beginsel alle informatie, waaronder ook onderzoeksgegevens, die verband houdt met de publieke taak van TNO, onder de werking van de Woo" (overweging 5.4). Voor onderzoek in opdracht van de overheid maakte de wetgever "de uitdrukkelijke keuze" om het onder de Wet open overheid te brengen (overweging 6.3).

Alleen onderzoek voor andere opdrachtgevers blijft erbuiten, en alleen als geheimhouding is afgesproken. Ook de mails en verslagen over overheidsonderzoek vallen gewoon onder de wet (overweging 7.1). Daarbovenop draait TNO op voor 1.868 euro aan proceskosten van de tegenpartij. Een schijntje voor TNO, maar de juridische afgang is totaal.

De Raad van State heeft de dossiers nog niet zelf openbaar gemaakt. TNO moet "binnen zes weken een nieuw besluit" nemen op het bezwaar (overweging 8). De rechters merken ook op dat de Woo "overigens niet" betekent "dat daarin opgenomen informatie ook daadwerkelijk openbaar moet worden gemaakt" (overweging 7.1). Wil TNO iets weglakken, dan moet het per stuk een wettelijke reden geven. Wel komt een nieuw geschil meteen bij de Raad van State terecht, zonder omweg langs de rechtbank.

De inzet van deze strijd is enorm, want de 25-kilometergrens wankelt. In de ViA15-uitspraak van 5 april 2023 mocht die rekenafstand nog worden gebruikt. Maar in maart 2026 trok de rechtbank Zeeland-West-Brabant de grens openlijk in twijfel bij een zaak over een natuurvergunning. De rechtbank kon "op dit moment niet vaststellen" of de grens rustte op "de beste wetenschappelijke kennis" en schakelde een deskundige in.

Stichting Stikstofclaim slaat dan ook de spijker op zijn kop. "Wie van boeren verlangt dat zij hun bedrijfsvoering aanpassen of zelfs beëindigen, moet bereid zijn de wetenschappelijke onderbouwing van die maatregelen volledig te laten toetsen", stelt de organisatie. "Dat is geen gunst, maar een noodzakelijke voorwaarde voor behoorlijk bestuur."

Dat vat de hele rotzooi van het stikstofkartel in één klap samen. Boeren moeten elke koe, elke stal en elke kilo voer tot achter de komma verantwoorden. Maar zodra een boer vraagt hoe de rekenregels zelf tot stand kwamen, duikt de overheid weg achter TNO. En TNO duikt vervolgens weg achter de wetenschap. Totale controle voor de boer, totale geheimhouding voor de Haagse rekenmachine.

TNO mag de komende zes weken niet misbruiken om een pak papier vol zwarte lakstrepen af te leveren. Alle mails, verslagen en opmerkingen van de ministeries, Wageningen en het RIVM horen zonder vertraging op tafel te komen.

Ook minister Jaimi van Essen (D66) komt hier niet mee weg. Zijn eigen ministerie van Landbouw zat zelf aan tafel bij dat overleg met TNO. Het verzoek stamt van vóór zijn tijd, maar Van Essen draagt nu de verantwoordelijkheid voor het stikstofbeleid dat boeren sloopt.

Wacht niet op het nieuwe besluit van TNO, minister Van Essen. Gooi de eigen mails en verslagen van jouw ministerie meteen open voor het hele land. Boeren en burgers verdienen eindelijk inzage in hoe de regels die ons voedsel en platteland slopen in de achterkamer zijn bekokstoofd.

Want zolang jij meebetaalt aan het Haagse stikstofbeleid, heb jij het recht om te zien wie er in die achterkamer aan de knoppen draaide.

DDS op WhatsApp. Je kunt DDS ook volgen via ons WhatsApp-kanaal.