AIVD en MIVD zagen Russische invasie van Oekraïne niet aankomen

Sterker nog: twee dagen voor de aanval vertelde toenmalig AIVD-directeur Erik Akerboom het Nederlandse kabinet dat er waarschijnlijk géén oorlog zou komen.

Amerikaanse diensten sloegen ondertussen groot alarm. Satellietbeelden toonden enorme troepenbewegingen. Materieel, brandstof, veldhospitalen en logistieke eenheden werden richting de grens gebracht.

Maar Nederland wist het beter.

Want wij hadden een ‘unieke bron’ in de buurt van het Kremlin.

Wat kon er misgaan?

De Nederlandse diensten beschikten jarenlang over een bron dicht bij het Russische veiligheidsapparaat. Die bron had in het verleden waardevolle informatie geleverd en gold als beproefd en betrouwbaar.

Dat is natuurlijk een fantastische positie voor een inlichtingendienst. Maar juist betrouwbare bronnen vormen een gevaar wanneer analisten stoppen met twijfelen.

Volgens de informatie uit Moskou wilde Poetin geen echte oorlog. De militaire opbouw was vooral bedoeld om het Westen onder druk te zetten en concessies af te dwingen.

Die interpretatie werd in Den Haag de dominante waarheid. Andere signalen werden vanuit die aanname beoordeeld of terzijde geschoven.

De Amerikanen zagen een invasieleger. Nederland zag onderhandelingsdruk.

Twee dagen later reden de tanks de grens over.

De Nederlandse inlichtingendiensten willen ruimere digitale bevoegdheden. Ze willen communicatie onderscheppen, datastromen onderzoeken en burgers volgen om dreigingen vroegtijdig te herkennen.

Hun rapporten staan ondertussen vol waarschuwingen over online radicalisering, wantrouwen jegens instituties en mensen die zich op sociale media te fel uitspreken tegen de overheid.

Maar een enorm leger aan de Europese grens bleek kennelijk lastiger te herkennen dan een boze Facebookpost.

Dat contrast is vernietigend.

Natuurlijk maakt iedere dienst fouten. Inlichtingenwerk is onzeker en tegenstanders proberen elkaar voortdurend te misleiden. Maar juist daarom mag nooit één bron de volledige analyse domineren.

Wanneer andere bondgenoten overtuigende informatie presenteren, moet die serieus worden gewogen. Zeker wanneer het gaat om oorlog of vrede.

Er zijn verschillende mogelijke verklaringen.

Misschien wist de bron zelf niet dat Poetin tot een invasie had besloten. Misschien werd de uiteindelijke beslissing binnen een extreem kleine kring genomen. Misschien gaf de bron verkeerde informatie door. Of misschien gebruikte het Kremlin de bron bewust om Nederland te misleiden.

Geen van die mogelijkheden pleit de diensten vrij.

Het is hun taak om rekening te houden met onvolledige toegang, desinformatie en veranderende omstandigheden. Een goede bron is geen orakel. Iedere mededeling moet worden getoetst aan militaire voorbereidingen, andere bronnen en het gedrag van de tegenstander.

De Nederlandse diensten lijken verliefd te zijn geworden op hun eigen unieke informatiepositie.

Na iedere aanslag, dreiging of mislukte operatie klinkt hetzelfde verhaal: lessen worden getrokken, procedures worden verbeterd en over operationele details kunnen vanwege staatsveiligheid geen mededelingen worden gedaan.

Daarmee verdwijnt iedere blunder uiteindelijk in de mist van geheimhouding.

Maar dit was geen klein foutje. De AIVD en MIVD misten de grootste geopolitieke gebeurtenis in Europa van deze eeuw. Zij adviseerden het kabinet tot vlak voor de inval dat oorlog onwaarschijnlijk was.

Het parlement moet daarom precies willen weten hoe deze analyse tot stand kwam. Welke tegengeluiden waren er? Waarom werden de Amerikaanse waarschuwingen onvoldoende geloofd? Wie besloot dat de Kremlinbron zwaarder woog dan de zichtbare militaire voorbereidingen?

Zonder antwoorden is iedere belofte over ‘geleerde lessen’ waardeloos.

Veiligheidsdiensten zijn noodzakelijk. Nederland heeft kundige inlichtingenmensen nodig die terrorisme, buitenlandse spionage en militaire dreigingen bestrijden.

Maar noodzakelijkheid is geen vrijbrief.

Een dienst die steeds ruimere bevoegdheden vraagt, moet ook onderworpen worden aan keiharde democratische controle. Wie de privacy van miljoenen burgers kan binnendringen, mag niet wegduiken wanneer een cruciale analyse totaal verkeerd blijkt.

De AIVD en MIVD zagen dagelijks meer Russische troepen verschijnen, maar bleven luisteren naar één bron die zei dat er niets zou gebeuren.

Dat is geen pech. Dat is analytisch falen.