FVD legt bloot: privacywaakhond overgeslagen bij Amsterdamse boetes met politiedrones

De smoes waarmee de minister van Justitie en Veiligheid die gang van zaken verdedigt, maakt het alleen maar bonter. In zijn antwoorden van maandag 9 november zegt Van Weel bij vraag dertig dat de privacywaakhond niet is geraadpleegd “omdat de wijze van verbaliseren niet afwijkt van de standaard wijze van verbaliseren”.

Je leest het echt goed: omdat de agent op het politiebureau achteraf op de gebruikelijke manier een proces-verbaal opmaakt, doet het kabinet net alsof het totaal niet uitmaakt dat de waarneming zelf vanuit de lucht plaatsvindt. Met die kinderachtige redenering kun je morgen heel Nederland volhangen met spionageapparatuur, zolang de verbalisant aan het einde van zijn dienst maar dezelfde balpen gebruikt.

Nu hoeven we er geen enkel misverstand over te laten bestaan dat een rood kruis boven de snelweg er niet voor de sier hangt. Wie vol gas over een afgekruiste rijstrook jakkert, brengt wegwerkers, ambulancebroeders, bergers en gestrande gezinnen in levensgevaar. Een agent fysiek naast zo’n afgesloten baan posteren kan zelf gevaarlijk zijn en kijkersfiles veroorzaken. Dat de politie zulke wegpiraten wil aanpakken, is op zichzelf volstrekt terecht.

Maar juist wanneer een doel op veel begrip kan rekenen, moet een volksvertegenwoordiging op haar hoede zijn voor de technologische middelen die de overheid ervoor naar binnen schuift. Wie het volledige antwoord op de 37 vragen van FVD leest, ziet over welk serieus wapentuig deze politiedrones beschikken. In één camerabehuizing zitten meerdere lenzen en sensoren. De beelden hebben een resolutie van 48 megapixel. De politie kan wisselen tussen breed overzicht, extreme zoom en warmtebeeld. En het toestel heeft ook nog een laserafstandsmeter.

Bij de Amsterdamse controles op rode kruisen worden de beelden volgens Van Weel niet doorlopend opgenomen. Er wordt ook geen AI-beeldherkenning gebruikt. De drone hangt naast de weg. Een gecertificeerde politieambtenaar kijkt live mee in de rijrichting. Wordt een overtreding geconstateerd, dan volgt een foto van de achterkant van het voertuig, zodat inzittenden niet herkenbaar worden vastgelegd. Bij de opstijg- en landingsplek staan borden. Dat is nog geen waarschuwing die elke automobilist langs de rijbaan te zien krijgt.

Dat klinkt op papier keurig afgebakend, maar de camera die technisch op grote afstand mensen herkenbaar in beeld kan brengen, blijft natuurlijk gewoon onder die drone hangen.

Van Duijvenvoorde vraagt bij vraag elf of specifiek juridisch is beoordeeld wat het voor de grondrechten betekent dat moderne drones vanaf grote hoogte gedetailleerde beelden kunnen maken zonder dat weggebruikers de observatie opmerken. Van Weel geeft zonder blikken of blozen toe dat zo’n specifieke beoordeling niet heeft plaatsgevonden. Volgens hem is hier geen sprake van stelselmatige observatie. Voor de inzet van politiedrones verwijst hij onder meer naar een algemene gegevensbeschermingseffectbeoordeling uit 2022 en een afwegingskader uit 2024 dat in de opleiding van dronevliegers is opgenomen.

Kijk eens hoe handig Van Weel hier tussen twee stoelen door glipt. Voor de privacytoets verwijst hij naar een algemene papieren beoordeling van politiedrones. Voor het overslaan van de Autoriteit Persoonsgegevens wijst hij naar het vertrouwde uitschrijven van een bekeuring. FVD heeft gelijk dat precies de combinatie van die twee, burgers vanuit de lucht beboeten met een 48-megapixelcamera zonder dat zij hoeven te merken dat ze worden bekeken, een eigen toets en een politiek debat vereist.

Bovendien verdwijnt zo’n dronefoto bepaald niet in de prullenbak zodra de boete is betaald. Het eerste jaar is de bewijsfoto direct toegankelijk voor de afhandeling van de overtreding. In de volgende vier jaar is zij alleen met een gerichte zoekopdracht op te halen. En zelfs na die vijf jaar is de foto nog niet vernietigd. Dan verhuist zij naar een afgeschermd archief, waar voor klachten en verantwoording in beginsel nog eens vijf jaar bewaring volgt.

En wat gebeurt er als een dronevlieger per ongeluk op de knop drukt en een automobilist fotografeert terwijl op de foto géén overtreding te zien is? Dan moet die foto volgens Van Weel binnen 28 dagen handmatig worden vernietigd. Wie een boete krijgt, kan de foto digitaal inzien en eerst bij de officier van justitie en daarna zo nodig bij de kantonrechter in beroep gaan. De burger die per ongeluk op de knop werd vastgelegd, moet maar hopen dat iemand binnen vier weken niet vergeet op ‘verwijderen’ te klikken.

Het allersterkste bewijs waarom het graafwerk van FVD-Kamerlid Van Duijvenvoorde zo hard nodig is, staat in de antwoorden op de vragen 28 en 34. Bij vraag 28 bezweert Van Weel de Kamer dat er geen landelijke uitrol is. Meteen daarna geeft hij toe dat de Amsterdamse werkwijze wél met de droneteams van de andere politie-eenheden is gedeeld. Zij kunnen die instructies overnemen zodra zich een vergelijkbare situatie voordoet.

Wanneer noemt een VVD-minister iets dan wél een landelijke uitrol? Moet de Tweede Kamer wachten tot alle eenheden het draaiboek in hun mailbox hebben, er één voor één mee aan de slag gaan en het parlement voor een voldongen feit staat?

En wie denkt dat het bij rode kruisen en de achterkant van auto’s blijft, moet het antwoord op vraag 34 lezen. Terwijl Amsterdam volgens de minister geen concrete plannen heeft om de inzet uit te breiden, meldt Van Weel tussen neus en lippen door dat de politie-eenheid Oost-Nederland nu al drones gebruikt om inhaalverboden en de gordelplicht te handhaven.

Vraag je eens heel even af hoe een politiedrone vanuit de lucht controleert of jij je autogordel om hebt. Aan een fotootje van je achterbumper en je trekhaak heeft een agent daarvoor helemaal niets. Vanuit welke hoek kijkt de politie in Oost-Nederland dan wél naar binnen? Met welke camera? En wie komt daarbij in beeld? Dat vertelt Van Weel de Kamer niet. Zijn geruststellende verhaal over onherkenbare inzittenden gaat over de Amsterdamse bewijsfoto bij een rood kruis. De Nederlander wiens gordel vanuit de lucht wordt gecontroleerd, weet daarmee nog altijd niets.

Van Weel belooft bij de allerlaatste vraag dat de Kamer wordt geïnformeerd als de werkwijze verder landelijk wordt uitgerold. Een belofte dat de volksvertegenwoordiging vooraf mag beslissen, staat er niet. En ondertussen wordt er in het oosten al naar gordels gekeken en liggen de Amsterdamse instructies bij andere eenheden. Zo kruipt de surveillancestaat in Nederland nooit via één grote voordeur naar binnen, maar altijd via tien kleine achterdeurtjes van ‘tijdelijke’ en ‘lokale’ toepassingen.

Dankzij de 37 vragen van FVD-Kamerlid Peter van Duijvenvoorde ligt die sluiproute nu zwart op wit vast. Dwing minister Van Weel om per politie-eenheid openbaar te maken waarvoor die drones precies vliegen. En leg elke nieuwe werkwijze vooraf ter toetsing voor aan de Autoriteit Persoonsgegevens en de Tweede Kamer!