Van Essen wijst het boerenplan af, de rechter stopt de Brabantse stalboetes en de NVWA dreigt boeren met een strafblad

Het contrast tussen de constructieve houding van de boeren en de hooghartigheid van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) is stuitend. De Landbouw Alliantie bestaat uit Agractie, de Dutch Dairymen Board (DDB), de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) en de Nederlandse Vakbond Pluimveehouders (NVP), ondersteund door Boeren met Toekomst en Vee&Logistiek Nederland. Op 13 oktober legden zij een realistisch plan op tafel om Nederland eindelijk van het stikstofslot te halen. Hun belangrijkste voorstel is zo logisch dat alleen een D66-bewindsman het kan weigeren: neem de Duitse rekenkundige ondergrens over.

In Nederland hanteren we een absurde ondergrens van 0,005 mol stikstof per hectare per jaar, waardoor vrijwel elke vergunningaanvraag van een boer of bouwer direct vastloopt in de papiermolen. Duitsland rekent pas vanaf 21 mol per hectare per jaar, en kijkt daarnaast pas echt als een project meer dan 3 procent van de kritische depositiewaarde raakt. Daarnaast willen de boeren dat de natuur opnieuw wordt beoordeeld met metingen in het veld in plaats van de theoretische RIVM-modellen, en alleen strengere regels in een strook van 250 meter rond kwetsbare natuur, zonder dwang of krimp. Stikstofspecialist Jan Venneman van de alliantie vatte het eerder bij Nieuwe Oogst scherp samen: stikstof speelt een rol, "maar dat is geen reden om de veehouderij het land uit te regelen".

Bij Jaimi van Essen liepen de boeren echter tegen een betonnen muur aan. De D66-minister liet volgens NieuwRechts koudweg weten dat hij geen millimeter wijkt van zijn eigen plannen van 26 juni: "Het maatregelenpakket zoals we voor de zomer hebben gepresenteerd is en blijft de basis." Daarin moet de ammoniakuitstoot van de landbouw in 2035 42 tot 46 procent lager liggen dan in 2019, komen er verstikkende zones van een halve tot een hele kilometer rond zo'n honderd Natura 2000-gebieden, krijgen melkveehouders een grondgebondenheidsnorm van 2,6 grootvee-eenheden per hectare opgelegd en houdt het kabinet voor 2035 een gedwongen korting op de productierechten achter de hand.

Van Essen houdt op papier een stalen gezicht en beweert dat algemene krimp niet nodig is, maar in de echte wereld stuurt hij regelrecht aan op een koude sanering van het platteland. Woordvoerder Jeroen van Maanen spaart de minister dan ook niet na het mislukte overleg: "Het lijkt erop dat er bij het kabinet geen politieke wil is om de voorstellen van de alliantie serieus te nemen. De veestapel zal en moet blijkbaar krimpen." Die politieke obsessie sloopt niet alleen de boeren zelf: "Door de enorme krimp van de veestapel worden niet alleen veehouders getroffen, maar ook de toeleverende, verwerkende en dienstverlenende sectoren, de leefbaarheid van het platteland en de Nederlandse voedselproductie."

Hoe groot de bestuurlijke puinhoop van deze D66-minister werkelijk is, bleek donderdag in de rechtszaal van Den Bosch. Daar deed de voorzieningenrechter van de rechtbank Oost-Brabant uitspraak in een kort geding dat boerenorganisaties, onder wie Stichting Stikstof Claim en Agractie, hadden aangespannen tegen de provincie Noord-Brabant. Ook ZLTO en varkenshoudersorganisatie POV stapten volgens Nieuwe Oogst naar de rechter. De provincie eiste in haar omgevingsverordening dat veehouders al vanaf 1 juli 2026 peperdure maatregelen namen om de ammoniakuitstoot uit oudere stallen terug te dringen, zonder dat ze met extra dieren mochten uitbreiden om die investering terug te verdienen.

De rechter haalde daar met één pennenstreek een dikke streep doorheen: Noord-Brabant is veroordeeld om zich tot en met 1 februari 2027 te onthouden van handhavingsmaatregelen op grond van artikel 3.98 van de Omgevingsverordening. En waarom mag de provincie geen boetes uitdelen? Omdat minister Jaimi van Essen zijn eigen stikstofplan uit juni nog altijd niet heeft uitgewerkt en pas in januari 2027 bekendmaakt welke landelijke voorschriften er gaan gelden en welke financiële compensatie veehouders krijgen.

Volgens de voorzieningenrechter handelt de provincie regelrecht in strijd met het rechtszekerheidsbeginsel door nu al te handhaven. Een boer die vandaag miljoenen in zijn stal steekt om aan de Brabantse wensen te voldoen, loopt volgens het oordeel van de rechter het risico dat die aanpassingen straks onvoldoende zijn voor de landelijke normen van Van Essen en dat hij zelf voor de schade opdraait. De pas in januari te verwachten informatie uit Den Haag is volgens de rechter "van cruciaal belang voor de keuzes die veehouders nu moeten maken".

ZLTO-bestuurder Angelique Huijben wees na het vonnis precies op de zere plek: "De provincie zette de rechtszekerheid van ondernemers op het spel. Brabantse veehouders moesten grote investeringen doen, terwijl cruciale duidelijkheid over landelijke regels en ondersteuning nog ontbrak." Den Haag en de provincies eisen op stel en sprong gehoorzaamheid van de boer, maar zijn zelf te incompetent om op tijd te vertellen aan welke regels die boer moet voldoen en wie de rekening betaalt.

Alsof die juridische gijzeling nog niet genoeg is, opende een eigen toezichthouder van het ministerie van LVVN op vrijdagmiddag 23 oktober een volgend front tegen onze boeren. In een officieel bericht sloeg de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) alarm op basis van data-analyses van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO): ongeveer 25 procent van alle Nederlandse melkveebedrijven produceert in 2026 vermoedelijk meer fosfaat dan op basis van hun beschikbare fosfaatrechten is toegestaan.

De cijfers die de NVWA presenteert, laten zien hoe een hele beroepsgroep klem wordt gezet door het Haagse quotumsysteem. Van de bedrijven die nu vermoedelijk rechten tekortkomen, heeft circa 75 procent een tekort van meer dan 100 kilo fosfaat en bijna 10 procent een tekort van meer dan 1.000 kilo. Bij een aselecte steekproef van de NVWA onder bijna 200 melkveebedrijven bleek zelfs dat 52 procent in 2026 op koers ligt om meer fosfaat te produceren dan het aantal rechten dat op het bedrijf aanwezig is. En wat is de grote "misdaad" van deze boeren? Volgens de NVWA is de gemiddelde melkproductie per koe in 2026 gestegen ten opzichte van 2025.

Omdat een gezonde Hollandse koe meer melk geeft, heeft een boer op papier plotseling meer fosfaatrechten nodig. De NVWA adviseert melkveehouders vrolijk om voor het einde van het jaar even "bij te sturen" door extra fosfaatrechten te kopen of te leasen, of anders maar koeien af te voeren. Maar in hetzelfde ademtochtje moet de toezichthouder toegeven dat de leaseprijzen schrikbarend hoog zijn. Volgens Nieuwe Oogst ligt de prijs voor fosfaatrechten momenteel op 330 euro per kilo. Een boer die 100 kilo tekortkomt omdat zijn koeien goed presteren, moet dus even 33.000 euro aftikken op een kunstmatig schaarse markt.

Wie dat bedrag aan het einde van het jaar niet kan ophoesten en zijn veestapel niet op tijd krimpt, wordt door de staat van Jaimi van Essen niet behandeld als een voedselproducent in nood, maar als een zware crimineel. Het overtreden van de fosfaatregeling is namelijk een economisch delict. De NVWA dreigt in haar vrijdagmiddagbericht dan ook onomwonden dat bedrijven die eind dit jaar de balans niet op orde hebben, zaken krijgen aangeleverd bij het Openbaar Ministerie en "een forse boete of mogelijk zelfs een strafblad" riskeren. Over het jaar 2025 heeft de NVWA na 77 risicogerichte controles al op 61 bedrijven overtredingen vastgesteld die strafrechtelijk worden gehandhaafd.

Het is het zieke Nederland van kabinet-Jetten en D66 in een notendop: een koe die te veel melk geeft levert de boer een strafblad op, terwijl een minister die zijn eigen regels maandenlang niet op papier krijgt vrijuit gaat. In plaats van dit verstikkende kaartenhuis van stikstofmodellen, fosfaatquota en dwangzones af te breken en zoals de Landbouw Alliantie bepleit de Duitse ondergrens van 21 mol over te nemen, stuurt Jaimi van Essen inspecteurs en officieren van justitie achter onze melkveehouders aan.

Terwijl in Brussel andere EU-landen hun boeren wél beschermen, voert Den Haag een uitputtingsslag tegen de eigen voedselmakers. Als de rechter in Oost-Brabant de overheid al moet terugfluiten omdat veehouders geen idee hebben waar ze aan toe zijn, dan is niet de Nederlandse boer in overtreding, maar het ministerie van Jaimi van Essen zelf.

Zolang het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA vasthoudt aan modeldwang van 0,005 mol en boeren met strafbladen bedreigt om een paar kilo fosfaat, is elk gesprek op het ministerie inderdaad tijdverspilling. Onze boeren hebben geen behoefte aan nepoverleggen met een D66-minister die hun sector wil halveren, maar aan een regering die de stikstofwet en het fosfaatkorset per direct door de papierversnipperaar haalt.