'Brevet van onvermogen': Bikker (ChristenUnie) wil na een kabinetsval eerst formeren en sluit met CDA en SGP de kiezer buiten

Volgens ANP kreeg de motie onder meer steun van PRO, D66 en 50PLUS. Dat is een journalistieke weergave, geen complete officiële stemlijst. Wat wél vaststaat, is de richting. Een ruime meerderheid in de Kamer wil dat een kabinetsval niet bijna automatisch tot vervroegde verkiezingen leidt. De Kamer zou haar termijn van vier jaar in principe moeten uitzitten.

Lees dat nog eens, en leg er de peiling van Maurice de Hond van 8 november naast. Daarin zakken D66, VVD en CDA samen naar 38 zetels. Bij de stembusgang van eind oktober 2025 hadden zij er nog 66. De partij van de premier, D66, houdt er in die meting 14 over. Vier op de tien ondervraagden kiezen voor nieuwe verkiezingen. Slechts één op de tien wil deze minderheidsploeg laten zitten. En wat doet de Kamer? Zij wil haar eigen regels veranderen, zodat na een val eerst weer over formeren wordt gepraat.

Dat is geen stabiliteit. Dat is het kartel dat de deur op slot doet, juist nu de kiezer naar buiten wil.

De motie heeft nummer 2026D55796 en is op 5 november ingediend, bij de begroting van Binnenlandse Zaken. Eerste ondertekenaar is Bikker. Namens de SGP tekende Chris Stoffer niet, maar A.J. Flach. Namens het CDA tekende Tijs van den Brink, niet de minister van Asiel. De tekst is niet vaag. Zij wijst erop dat de Tweede Kamer sinds de millenniumwisseling na verkiezingen slechts één keer de volle vier jaar heeft volgemaakt, en zeven keer niet. Daaruit trekken de indieners hun politieke punt: als een kabinet voortijdig sneuvelt, hoeft de burger niet bijna als vanzelfsprekend weer naar het stemhokje. Het dagelijks bestuur van de Kamer moet een voorstel doen om artikel 11.1, zesde lid, van het eigen reglement aan te passen. De nieuwe zin zou luiden: "Na een tussentijdse val van het kabinet zal de Kamer beraadslagen over de wenselijkheid of richting van een nieuwe kabinetsformatie."

Let op dat woord. Zal. Niet: mag. Niet: als de Kamer dat nodig vindt. Zal. Eerst praten over een nieuwe ploeg, met dezelfde Kamer. De kiezer mag later misschien nog aan de beurt komen, als de zaal daar alsnog voor kiest.

Bikker heeft dat zelf zo toegelicht. Volgens het Reformatorisch Dagblad zei Bikker dat de premier bij een val eerst in de zaal rekenschap moet geven, in plaats van meteen naar het paleis te gaan. Dat gesprek kan, zo houdt zij vol, nog altijd uitmonden in nieuwe verkiezingen. ANP tekende eerder op dat zij verkiezingen na een val een "brevet van onvermogen" van de Kamer zou vinden, en dat zij het "een beetje zat" is dat we "continu in campagnetijd leven". Dat klinkt bestuurlijk. Het is politiek. Wie de campagnetijd zat is, terwijl zijn eigen club in de peiling wegzakt, heeft een belang bij uitstel.

De NOS wijst op de jaren zestig, toen na de stembusgang van 1963 achtereenvolgens de kabinetten-Marijnen, Cals en Zijlstra aantraden. Toen klonk al het verwijt dat de kiezer zo te weinig te zeggen kreeg. Dat bezwaar is niet stoffig geworden. Het is nu scherper dan Bikker wil toegeven.

De Hond vroeg hoe het landsbestuur verder moet. Eén op de tien kiest voor doorgaan met deze minderheidsploeg. Ongeveer de helft wil verbreden: 26 procent met PRO, 17 procent met JA21, 6 procent met allebei. En vier op de tien kiezen voor de stembus. Dat is geen niche. Het is de grootste losse keuze in dat rijtje, groter dan elke afzonderlijke verbreding.

Tegelijk is de coalitie terug bij 38 zetels. Wie in zo'n stand de regels verandert zodat een val eerst tot een nieuwe formatiepoging leidt, zegt in feite: wij bepalen of jullie nog mogen stemmen. Eerst kijken wij of we de boel intern kunnen lijmen. Daarna zien we wel.

Dit stuk gaat niet over de vraag of Gidi Markuszower het Belastingplan overeind houdt uit vrees voor de stembus. Daar is op DDS al over geschreven. De haak is deze motie zelf. De Kamer herschrijft haar eigen spelregels op het moment dat de regeringspartijen electoraal het zwakst staan. Dat is geen toeval, al doet de toelichting alsof het om ondernemersklimaat en vertrouwen gaat.

Vertrouwen wring je niet af door de stembus uit te stellen. Vertrouwen herstel je door de kiezer te laten spreken wanneer een kabinet valt.

CU, CDA en SGP verkopen dit als stevig staatsrecht. Zij wijzen naar andere Europese landen, waar het parlement minder vaak vroeg naar huis wordt gestuurd, en naar provincies en gemeenteraden die hun termijn uitzitten. Dat willen zij ook weer de normale lijn in de Tweede Kamer maken. Klinkt netjes. Het laat één ding weg: de Tweede Kamer is de plek waar de kiezer een kabinet afrekent. Als dat kabinet valt, is de eerlijke route in een parlementaire democratie dat diezelfde kiezer opnieuw mag praten. Niet dat dezelfde zetels eerst een nieuwe combinatie in elkaar zetten, omdat de peiling tegenvalt.

Het CDA levert ministers in dit kabinet en tekent een motie die na een val eerst formeren tot regel verheft. D66 is, als ANP het goed heeft, een van de steunfracties. PRO, de club van Jesse Klaver, zou volgens diezelfde weergave ook steun hebben gegeven. Dat plaatje is precies het kartel: partijen die elkaar in Den Haag wel vinden zodra het erom gaat of de burger nog tussentijds mag ingrijpen.

Ik ontken niet dat een debat na een val nog op verkiezingen kan uitlopen. De motie verbiedt de stembus niet zwart op wit. Zij verandert het automatisme. Van een Kamer die na een crisis meestal de kiezer raadpleegt, naar een Kamer die eerst zichzelf raadpleegt. Dat is de kern. Wie de macht heeft, wil de macht houden. Wie 38 zetels overhoudt van 66, heeft nog meer haast om die regel vast te zetten.

De kiezer heeft in de peiling al een antwoord gegeven. Veertig procent wil verkiezingen. Tien procent wil dit kabinet houden. En de Kamer, met Bikker voorop, antwoordt: eerst komt er overleg over een nieuwe ploeg. Zo sluit het kartel de deur. Niet met een verbod, maar met een reglement.