Halsema's Amsterdam betrapt op misbruik van bevoegdheid: rondvaartbelasting ging naar gratis ov en een lerarenbeurs

De meervoudige kamer van de rechtbank Amsterdam deed vrijdag 6 november uitspraak in de zaak van rederij Stromma. Stromma betaalt over het derde kwartaal van 2024 en het eerste kwartaal van 2025 maar 1,50 euro per passagier, in plaats van 2,50 en 2,60 euro. Amsterdam moet het te veel betaalde geld terugbetalen, en draait ook op voor 794 euro griffierecht en 1.920 euro aan proceskosten. Het is een harde uitspraak voor een stad die zichzelf graag als voorbeeld voor de rest van het land ziet.

De heffing heet officieel de vermakelijkhedenretributie te water en bestaat al sinds 1995. Vanaf januari 2020 was het tarief 1,50 euro per passagier. Voor 2024 stelde het college van burgemeester Femke Halsema 50 cent extra voor, om tekorten van het Programma Varen te dekken. In november 2023 legde de gemeenteraad er met amendementen nog eens 50 cent bovenop. Daarna volgden 2,60 euro in 2025 en 2,70 euro dit jaar.

Met de extra 50 cent van de raad werden plannen betaald voor gratis openbaar vervoer voor kinderen, een lerarenbeurs, meer groen in de openbare ruimte en onderwijsinitiatieven tegen kansenongelijkheid. Volgens de rechtbank staan die zaken "geheel los van de nautische keten". Het gaat volgens de NOS om "voorzieningen waarvan de in de heffing betrokken vermakelijkheden geen enkel profijt hebben".

Daarmee zette de raad de heffing in als gewone belasting, terwijl de Gemeentewet die bevoegdheid alleen geeft voor de kosten van voorzieningen die de rondvaart zelf gebruikt. Juristen noemen dat détournement de pouvoir: misbruik van bevoegdheid. Een stad die een heffing voor de grachten uitgeeft aan politieke wensen, pakt geld dat haar niet toekomt.

Ook de eerste 50 cent, die van het college, houdt geen stand. Een verwijzing naar het Programma Varen is volgens de rechtbank te vaag, want onder "varen" valt veel dat niets met beroepsvaart te maken heeft.

De gemeente verdedigde de verhoging als "een eerlijkere bijdrage van de bezoekers aan de stad". De kosten voor voorzieningen zouden een veelvoud zijn van wat de heffing oplevert. Dat de rederij profiteert van steeds meer toeristen in Amsterdam, is volgens de rechtbank "een te algemeen uitgangspunt". In juni 2025 stelde de raad nog met terugwerkende kracht een extra toelichting vast, maar ook die redde de gemeente niet.

De heffing wordt volgens de NOS meestal doorberekend aan de passagiers. Elke toerist en elke Nederlander die een rondvaart maakte, betaalde dus mee aan de wensen van de raad. Een gezin dat een rondvaart boekte of een bedrijf dat een boot afhuurde voor een feest, betaalde zo voor beleid dat niets met het water te maken had.

Voor de rederijen was het nog erger. Stromma kon de hogere heffing naar eigen zeggen niet binnen zes tot acht weken doorberekenen, omdat de prijzen met bijvoorbeeld reisorganisaties soms al een jaar van tevoren vastliggen. Volgens de rechtbank is niet gebleken dat de raad daar rekening mee hield.

De Telegraaf spreekt van een "sjoemelbelasting", waarmee onterecht miljoenen bij ondernemers zijn geïnd voor "politieke stokpaardjes van Pro en D66". Wie geld int voor het ene doel en het uitgeeft aan het andere, sjoemelt met belastinggeld.

Op dezelfde zitting lagen ook de zaken van drie andere rederijen. Wat de uitspraak voor hen betekent, laat de rechter in het midden. Gezien de redenering van de rechtbank is het volgens de NOS aannemelijk dat ook zij teruggaan naar 1,50 euro per passagier.

Over het huidige tarief van 2,70 euro, dat valt onder een nieuwe verordening die sinds juli 2025 geldt, heeft de rechter zich nog niet uitgesproken. De gemeente heeft zes weken om in hoger beroep te gaan bij het gerechtshof Amsterdam.

Amsterdam moet niet in hoger beroep gaan. De stad moet het geld terugbetalen, aan Stromma en aan alle andere rederijen en organisatoren die te veel hebben betaald. Amsterdam hoort het geld terug te betalen, niet te procederen om het te mogen houden.

En het tarief van 2,70 euro hoort meteen terug naar 1,50 euro, tot de stad kan aantonen dat elke euro naar de grachten gaat waarvoor de heffing bedoeld is.

De gemeenteraad kan intussen zelf iets doen. Laat de raad uitzoeken hoeveel geld er sinds 2024 via de rondvaartbelasting naar zaken buiten het water is gegaan, en maak dat bedrag openbaar. Wie belastinggeld int, hoort te kunnen laten zien waar het blijft.

Het past in een patroon. Een stad met grote financiële zorgen zoekt geld waar het te halen valt: bij de toerist, bij de rederij en bij de ondernemer. De toeristenbelasting moet omhoog, de hotelnacht wordt duurder, en nu blijkt dat ook de rondvaart als melkkoe diende. Waar het geld daarna heen gaat, bepaalt de politieke meerderheid in de raad.

De rechter heeft vastgesteld wat iedereen al zag: Amsterdam behandelt belastingen als een potje voor eigen stokpaardjes. Halsema en de raad moeten die rekening nu zelf betalen, en niet opnieuw doorschuiven naar wie in Amsterdam een boot op stapt.