'Geen scan, geen paspoort': zo'n 180 gemeenten scannen al gezichten en het kabinet wil de gezichtsscan nu voor iedereen verplichten

De kwestie kwam aan het rollen nadat de Twentse streekomroep 1Twente onthulde dat inwoners aan de gemeentebalie van Enschede en Losser voortaan verplicht worden onderworpen aan een geautomatiseerde biometrische gezichtsscan voordat zij een reisdocument krijgen. PVV-Kamerlid Emiel van Dijk stelde daarop schriftelijke vragen aan het kabinet om te achterhalen op welke wettelijke basis gemeenten hun eigen inwoners als potentiële grenscriminelen behandelen.

Wie de officiële beantwoording van VVD-staatssecretaris Eric van der Burg van 10 november 2026 leest, valt van de ene verbazing in de andere. Het blijkt namelijk helemaal niet om een lokaal proefballonnetje in Twente te gaan. Inmiddels zet "meer dan de helft van de gemeenten op eigen initiatief al automatische gezichtsvergelijking" in bij het vaststellen van je identiteit aan de balie. Volgens de cijfers waar de gemeente Enschede zelf naar verwijst, gaat het al om zo'n 180 gemeenten door het hele land.

Nu zou je denken: voor het verwerken van gevoelige biometrische persoonsgegevens van miljoenen onschuldige burgers hebben die 180 gemeenten vast een spijkerharde wet uit Den Haag nodig. Niets is minder waar. In zijn eigen antwoorden geeft Van der Burg ruiterlijk toe dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) naar aanleiding van eerdere mediaberichten juist zorgen heeft geuit over deze praktijk bij gemeenten.

En wat was het bezwaar van de hoogste Nederlandse privacytoezichthouder? Van der Burg schrijft het zelf op: "De AP ziet het ontbreken van een expliciete wettelijke verwerkingsgrondslag als een risico." De privacywaakhond waarschuwt dat een expliciete wettelijke grondslag ontbreekt, maar de overheid drukt gewoon door.

In een normale rechtsstaat fluit een bewindspersoon van Binnenlandse Zaken gemeenten die zonder expliciete wettelijke grondslag biometrische scans afdwingen onmiddellijk terug. Als een burger of een kleine ondernemer één komma verkeerd zet in een privacyverklaring, staat de overheid immers meteen klaar met torenhoge AVG-boetes.

Maar wanneer de overheid zelf de privacyregels met voeten treedt, werkt de Haagse logica precies andersom. Als iets wettelijk rammelt omdat er geen grondslag in de wet staat, dan stopt het kabinet-Jetten niet met de omstreden praktijk, maar past het gewoon achteraf de wet aan zodat de dwang voortaan voor iedereen geldt.

Van der Burg laat in zijn antwoorden dan ook trots weten dat hij de wens van de gemeenten volledig steunt: "Ik begrijp en ondersteun deze wens." Sterker nog, op zijn ministerie wordt op dit moment gewerkt aan een wijziging van de Paspoortwet, de Wet op de Nederlandse identiteitskaart, de Wet basisregistratie personen (BRP) en de wetgeving voor Caribisch Nederland. Dat schreef hij op 11 september al aan de Kamer, en nu herhaalt hij het.

Het doel van die wetswijziging laat niets aan de verbeelding over. De VVD-staatssecretaris schrijft dat hij de inzet van automatische gezichtsvergelijking "wettelijk wil verankeren en in de toekomst onderdeel wil laten zijn van het standaard aanvraag- en uitgifteproces van reisdocumenten en Nederlandse identiteitskaarten". Wat nu nog op eigen houtje door zo'n 180 gemeenten wordt opgedrongen, moet straks dus bij élke gemeentebalie in Nederland een verplichte standaardprocedure worden.

De reden die Van der Burg daarvoor aanvoert, is bijna lachwekkend. Op de vraag waarom baliemedewerkers niet gewoon zoals de afgelopen tientallen jaren met hun eigen ogen naar de burger en zijn pasfoto kunnen kijken, antwoordt de staatssecretaris: "De foto op het identiteitsdocument kan al 10 jaar oud zijn en personen kunnen in die tijd sterk in hun uiterlijke verschijning veranderen. Bovendien zijn mensen beperkt in staat om gezichten te herkennen." Volgens het kabinet zijn baliemedewerkers te dom om zelf naar een pasfoto en een gezicht te kijken.

En het wordt nog gekker wanneer Kamerlid Emiel van Dijk aan de staatssecretaris vraagt om een lijst naar de Kamer te sturen van die circa 180 gemeenten, inclusief een toets of zij stuk voor stuk wel voldoen aan de verplichte eisen uit de Algemene Verordening Gegevensbescherming, zoals een goedgekeurde gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA).

Het antwoord van Van der Burg op vraag 4 is een brevet van totaal bestuurlijk onvermogen: "Maar omdat dat op eigen verantwoordelijkheid gebeurt, heb ik geen algemeen overzicht welke gemeenten dat zijn en of overal de waarborgen voor verantwoorde inzet van de technologie (zoals het uitvoeren van een DPIA) geboden zijn." Ruim de helft van de gemeenten scant erop los en Den Haag heeft niet eens een lijst.

Denk daar eens over na. De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken weet dat meer dan de helft van de Nederlandse gemeenten biometrische gezichtsscans uitvoert op burgers die hun wettelijk verplichte identiteitsbewijs komen verlengen, hij weet dat de Autoriteit Persoonsgegevens heeft gewaarschuwd voor het ontbreken van een expliciete wettelijke grondslag, maar hij heeft géén lijst van welke gemeenten dit doen en géén overzicht of jouw biometrische gegevens daar wel veilig worden opgeslagen of gewist.

Ondertussen staan de buitengrenzen van Nederland wagenwijd open voor tienduizenden asielzoekers die zonder enig paspoort of identiteitsbewijs ons land binnenwandelen en direct in de watten worden gelegd. Dáár maakt het kabinet-Jetten zich niet druk om, maar de gezagsgetrouwe Nederlander die netjes zijn paspoort komt vernieuwen aan het loket in Enschede, Losser of honderdtachtig andere gemeenten, wordt behandeld als een internationale paspoortvervalser.

Bestrijd echte identiteitsfraude bij de mensen die zonder papieren de grens oversteken, in plaats van elke fatsoenlijke burger aan de gemeentebalie in een biometrische databank te duwen.

Een paspoort of identiteitskaart is geen gunst van een wantrouwige surveillancestaat, maar een basisdocument waar iedere Nederlander recht op heeft zonder eerst als proefkonijn door een AI-gezichtsscanner te worden gehaald.

De Tweede Kamer moet deze sluipende uitbreiding van het biometrische controleregime dan ook direct een halt toeroepen: fluit de eigenmachtig scannende gemeenten terug en veeg de geplande aanpassing van de Paspoortwet direct van tafel!